Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 8
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Помста на лекцыі
У перапоўненай аўдыторыі Пецярбургскага ўніверсітэта прафесар Платон Рунін прыняў студэнцкі смех за ўхваленне сваёй лекцыі.
Нядаўна праз яго з універсітэта выключылі трох студэнтаў. Цяпер прафесар славіў традыцыі і заклікаў аб’яднаць славян пад уладай Раманавых, а слухачы чакалі падрыхтаванай помсты.
На лекцыю ў сялянскім адзенні прыйшлі князь Алесь Загорскі і яго таварыш Усяслаў Грыма.
Яны перабольшана старанна запісвалі лекцыю вялізнымі пер’ямі, а потым пачалі есці. Калі Грыма стаў чэрпаць кашу маноклем, аўдыторыя выбухнула рогатам. Рунін нарэшце надзеў пенснэ і ўбачыў, з чаго смяюцца. Таварышы схавалі Грыму за спінамі, а Алесь застаўся перад прафесарам.
Алесь назваў Руніна даносчыкам і сказаў, што студэнты не хочуць больш яго слухаць. На абвінавачанне ў адсутнасці патрыятызму Алесь адказаў прафесару:
Мы патрыёты больш за вас. Але мы не хочам велічы за кошт іншых народаў. Бо ўсе людзі зямлі — браты.
Алесь заявіў, што сам сыдзе з універсітэта, але Руніну больш не дадуць спакойна чытаць лекцыі. Студэнты падхапілі пратэст крыкамі, свістам і забароненымі мелодыямі.
Развітанне і размова з дзедам
На вакзале Кастусь спачатку папракнуў Алеся за легкаважнае блазанаванне, але прызнаў, што Руніна трэба было прыбраць. Ён заклікаў сябра працаваць на радзіме, і Алесь паабяцаў. Разам з Алесем ехаў ягоны адданы слуга Халімон Кірдун, які шкадаваў, што паніч не скончыў яшчэ аднаго ўніверсітэта.
Дома дзед Алеся, князь Даніла Вежа, халаднавата сустрэў унука і пачаў распытваць Кірдуна пра іхняе навучанне.
Кірдун адказваў вершамі пра народ і роўнасць. Калі стары пачаў з яго кпіць, Алесь заступіўся, але сам Кірдун абараніў дзеда: той гэтак жа размаўляў і з панамі. Вежа бурчаў, аднак непрыкметна саступіў.
Ніхто не ведаў, што дзед таемна чытаў тыя самыя кнігі, што і моладзь. Ён верыў у рух жыцця наперад і разумеў, што трэба мяняцца або з любоўю прымаць новае, хоць сам закон зменаў яго засмучаў. Вежа даў Кірдуну і яго жонцы волю і запісаў на яго зямлю, забараніўшы яе прадаваць. Пры гэтым ён папрасіў слугу не пакідаць Алеся нават пасля дзедавай смерці.
Жыццё дома і бацькава туга
Вярнуўшыся, Алесь убачыў, што жыццё навокал мала змянілася. Гелена жыла з іхнімі маленькімі дзецьмі Юрасём і Тонькай у Ведрычах і выступала ў тэатры. Яе талент заўважылі нават за межамі краю, але яна адхіліла запрашэнні, пакуль дзеці малыя. Алесь спяваў ім калыханку і адчуваў роднасць усіх людзей гэтай зямлі.
Варожасць з Раўбічамі працягвалася: бацька Міхаліны забараніў ёй сустрэчы з Алесем, і яны бачыліся рэдка. Мсціслаў за год пасталеў, перавёў сваіх сялян на грашовы аброк і рыхтаваў іх вызваленне.
Больш за ўсё Алеся трывожыла перамена ў бацьку, князю Юры Загорскім.
Раней Юры любіў жарты і нечаканыя выбрыкі, а цяпер часта рабіўся абыякавы. Аднойчы ля паляўнічага вогнішча ён прызнаўся сыну, што лічыць жыццё змарнаваным, а рэформы і ўласныя клопаты — непатрэбнымі. З набліжэннем вясны і палявання ягоны настрой палепшыўся. Алесь радаваўся, хоць маці зноў пакутавала праз небяспечнае захапленне мужа.
Мядзведзь у Татарскай Грэблі
У сярэдзіне сакавіка ў глухой лясной вёсцы Татарская Грэбля з’явіўся вялізны галодны мядзведзь, які заўчасна прачнуўся. Ён разбурыў вуллі, задраў коней і напалохаў адзінага вясковага паляўнічага. Людзі баяліся выходзіць з хат пасля заходу сонца.
На скаргі сялян пан Юры сабраў паляванне. Жонка прасіла толькі прагнаць звера, але ён лічыў, што трэба абараніць людзей ад страт. Алесь заставаўся дома: перад ад’ездам бацька пашкадаваў сына і паабяцаў наступным разам узяць яго з сабой. Бадзёры і вясёлы, Юры выехаў з паляўнічымі ў лес.
Два мярлы на адной паляне
Паляўнічыя акружылі мярло пад вывернутай елкай. Планавалася выгнаць звера на загоншчыкаў, а тыя шумам павярнулі б яго да стралкоў. Юры выбраў месца насупраць яра, разлічваючы, што мядзведзь пабяжыць туды. Карп стаў паміж ім і суседам Юллянам Раткевічам, каб пры патрэбе дапамагчы.
З мярла выгналі мядзведзіцу. Яна кінулася на Раткевіча, і Карп паспяшаўся да яго. Звера застрэлілі і дабілі рацішчам. Толькі пачуўшы крыкі, Юры зразумеў, што людзі папярэджваюць яго: з другога, занесенага снегам мярла зусім побач выйшаў сапраўдны разбойнік.
Вялізны мядзведзь кінуўся на Юрыя. У яго вачах князь убачыў боль і жаданне жыць і адчуў повязь усяго жывога. Калі б звер збочыў, ён не стрэліў бы. Але мядзведзь набліжаўся. Два стрэлы не спынілі яго, а рацішча пад яго цяжарам зламалася. Юры ўдарыў звера нажом, паслізнуўся і ўпаў. Карп бег на дапамогу, але не паспеў.
Юры Загорскі памёр, не прыходзячы да прытомнасці, па дарозе дадому. Следам за санямі з яго целам везлі забітага мядзведзя. Сябры бачылі мужную барацьбу князя, але не ведалі, што ён адчуў у апошнія імгненні.
Вяртанне ў Загоршчыну
Калі сані пад’ехалі да палаца, Алеся і пані Антаніду ўжо чакала вестка пра смерць. Маці спусцілася да мужа і спачатку глядзела на яго з неразуменнем. Кірдун ціха сказаў, што не дапусціў бы бяды, каб яго ўзялі на паляванне; Алесь падумаў, што слуга сказаў гэта і за яго.
Раткевіч расказаў Алесю, што бацька паслізнуўся. Пані Антаніда, усё яшчэ нібы не разумеючы страты, сказала мужу:
Пакрыўдзіўся, любы,— сказала яна.— Я не буду больш. Ездзі сабе...
Потым яна ўбачыла мёртвага мядзведзя і спытала ў Раткевіча, ці гэта ён. Той моўчкі пацвердзіў. Антаніда сказала, што муж адышоў пакрыўджаны на яе, і яе вусны ўпершыню зрабіліся жорсткімі.