Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 9
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Деление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Жалоба і адмена паншчыны
Пасля пахавання пана Юрыя над Дняпром яго сын Алесь Загорскі хадзіў як у тумане. Ён не плакаў, але ўспаміны пра бацьку прычынялі яму моцны боль.
Яго маці Антаніда замкнулася ў пакоях і зрэдку наведвала магілу мужа. Сына яна заняла гаспадарчымі справамі, а праз два тыдні нібыта супакоілася і папрасіла хутчэй усталяваць на цукроўні новае абсталяванне.
З мацярынскай згоды Алесь аформіў адмену паншчыны ва ўсіх сваіх маёнтках: сем тысяч сем’яў замест прымусовай працы на гаспадара мелі плаціць аброк. Суседзі былі ўзрушаныя; толькі Яраш Раўбіч пазней зрабіў тое самае. Упраўляючы Адам Выбіцкі і яго паплечнікі баяліся помсты іншых уладальнікаў.
Алесь запатрабаваў ад давераных людзей прысягі маўчаць: заўчасныя чуткі маглі выклікаць выступленні і прывесці салдат. Пасля гэтага ён адкрыў ім наступны намер:
— За гэтай чарговай мерай мы адменім прыгон. Магчыма, праз год. І не так, як у праектах, а з зямлёй.
Ён збіраўся паступова надзяліць зямлёй і сялян, і беззямельную шляхту. Выбіцкі быў расчулены, а прысутныя паабяцалі захоўваць таямніцу.
Праца ў маёнтках і спрэчка з губернатарам
Алесь працаваў да знясілення: застрахаваў будынкі, планаваў мураваныя цукроўні і наладзіў будаўніцтва суднаў для перавозкі бульбы і вапны. У збяднелай вёсцы Бель ён прагнаў карчмара, які спойваў людзей і заблытваў іх у пазыках, даў жанчынам грошы, а мужчынам — працу.
Губернатар Беклемішаў выклікаў Алеся за самавольства. Той паказаў падманныя распіскі карчмара і нагадаў пра доўг казны яго роду. Калі губернатар абвінаваціў у беднасці мясцовых людзей і гандляроў-іншаверцаў, Алесь адказаў, што вінаватыя нецярпімасць, пераслед і прадажнасць уладаў. Губернатар не захацеў сварыцца з уплывовым родам.
Напад на Раўбіча
У халодны красавіцкі вечар Алесь аглядаў стайні і збіраўся сустрэцца з каханай Міхалінай Раўбіч. Раптам Паўлюк Кагут паведаміў, што людзі Корчака пайшлі граміць яе бацьку Яраша.
Корчак спадзяваўся здабыць зброю ў Раўбіча і заручыцца падтрымкай Кагутоў. Большасць яго прыхільнікаў разышлася па дамах у чаканні волі, а ў лесе заставаліся каля сарака чалавек. Паводле Паўлюка, нападнікі даведаліся, што Яраш адпусціў большасць слуг на свята.
Баючыся і за Міхаліну, Алесь узяў стрэльбу, паслаў Паўлюка па падмогу і сеў на жарабца Дуба. За важаком рушыў табун са ста васьмідзесяці коней. Алесь гнаў яго ў ноч, крыкам і стрэламі папярэджваючы сустрэчных.
Тым часам звязаны Яраш Раўбіч стаяў перад сваім домам. Нападнікі знайшлі мала зброі і патрабавалі паказаць астатнюю, але ён маўчаў нават тады, калі яго падвялі да агню.
Адзін з людзей Корчака, Брона, заступіўся за Яраша супраць катавання. Удзячны палонны падарыў яму схаваную стрэльбу, але іншым тайніку не адкрыў. Корчак загадаў забіць яго; Раўбіч пачаў чытаць старую малітву воінаў.
Пачуўшы тупат табуна і стрэлы, нападнікі прынялі іх за войска і кінуліся ўцякаць. Брона замест забойства перарэзаў вяроўкі Яраша і паваліў яго на зямлю. Алесь прыбыў адзін і знайшоў яго жывым; навокал гарэлі гаспадарчыя будынкі.
Раўбіч адчуў дапамогу маладога Загорскага як прыніжэнне. Ён сказаў, што лепей не атрымаў бы яе, і пахваліў селяніна, які вызваліў яго. Абражаны Алесь пакінуў яго ля агню і павёў табун дадому.
Падрыхтоўка сялянскай рэформы
Пакуль дзед Алеся Вежа змагаўся за справядлівае вызваленне сялян, у сталіцы рыхтавалі агульнадзяржаўную рэформу. Імператар даручыў яе Якаву Растоўцаву, а рэдакцыйныя камісіі пад кіраўніцтвам Мікалая Мілюціна распрацоўвалі праект. Яны прапанавалі даць сялянам зямлю і зменшыць павіннасці, між іншым баючыся бунтаў і страты дзяржаўных даходаў.
Аўтарскі адступ асуджаў карыслівасць і жорсткасць высокіх чыноўнікаў. Забягаючы наперад, апавядальнік распавёў пра смерць Растоўцава ў 1860 годзе і пра тое, як у 1861-м яго меркаваны дух напалохаў саноўнікаў падчас спірытычнага сеансу. Пасля смерці Растоўцава граф Панін падтрымаў праціўнікаў перамен: зямельныя надзелы ў праекце зменшылі, а павіннасці павялічылі.
Цукроўня і смерць маці
На пачатку красавіка Алесь аглядаў цукроўню. Насуперак пярэчанням цукравара Ліхтмана ён нарыхтаваў паўфабрыкат з восені, каб даць пяцідзесяці людзям працу і ў міжсезонне. Ён планаваў рамонт, новыя машыны і пашырэнне вытворчасці.
Думаючы пра гаспадарку, Алесь прыйшоў да высновы, што праца, тэхніка і здабыванне хлеба гэтак жа істотныя для гісторыі, як каханне і змаганне. Менавіта праца дапамагала яму вытрымліваць удары жыцця.
На цукроўню прыбег Кірдун з весткай, што пані Антаніда страціла прытомнасць. Алесь застаў маці ў яе пакоі, апранутую ў любімую святочную сукенку. Яна гаварыла пра пакуты ўсіх жывых істот і папрасіла сына вызваліць людзей ад прыгону.
Антаніда прызналася, што пятнаццаць дзён нічога не ела: яна хацела паўстаць супраць жыцця, у якім істоты забіваюць іншых дзеля ўласнага існавання, і нібыта выкупіць агульную віну. Алесь непрыкметна націскаў кнопку званка, але ніхто не прыходзіў. Перад смерцю маці папрасіла яго:
— Абяцай мне. Абяцай, што ніколі без крайняй, без смяротнай патрэбы не адбярэш жыцця ў жывога.
Алесь кіўнуў і кінуўся клікаць людзей і лекара, але Антаніда памерла. Ён вінаваціў сябе, што не заўважыў яе намеру. Дзед супакойваў яго і казаў, што чалавеку трэба трымацца дзеля жыцця і іншых істот. Праз некалькі дзён Антаніду пахавалі побач з Юрыем.
Прытулак у дзядзькі і думка пра паўстанне
Адразу пасля пахавання пастрыжны дзядзька Пятро Басак-Яроцкі забраў Алеся да сябе, не дазволіўшы вярнуцца ў апусцелы дом.
У дарозе Пятро частаваў Алеся размовай пра свае звычкі і службу на Каўказе. Ён шкадаваў людзей, загубленых вайной, і ўспамінаў сяброў сярод горцаў. У яго ціхім доме Алесь гуляў па лесе, збіраў смарчкі і вечарамі слухаў дзядзькавы ўспаміны.
Пятро расказаў пра спаленыя лясы і аулы, пра знаёмства з афіцэрам і паэтам Лермантавым. Ён успомніў і тое, як схаваў у крэпасці юнака з выкрадзенай каханай: дзяўчынін бацька спачатку пагражаў ім, але пасля прымірыўся з парай.
Сярод простых людзей Алесь усё выразней адчуваў, што павінен быць побач з імі. Уначы, гледзячы на агонь і ўспамінаючы родных і знаёмых, ён думаў пра пакуты сваёй зямлі. У прыгнёце і хлусні ўладаў ён бачыў прычыны непазбежнага паўстання і волі народаў.