Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 5
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Міхаліна і боль Алеся
Міхаліна, вырашыўшы зняважыць сябе да канца, наўмысна рабіла непрыстойныя ўчынкі і знаходзіла ў гэтым помслівую асалоду. Яна запрасіла на свае заручыны Мсціслава, які калісьці быў у яе закаханы, і насмешліва прапанавала яму быць сведкам.
Мсціслаў ветліва адмовіўся і сказаў, што ёй яшчэ могуць спатрэбіцца рэшткі сораму і сумлення. Пасля размовы Міхаліна ўпершыню за некалькі тыдняў задумалася не толькі пра ўласныя пакуты, але і пра тое, як жыць Алесю.
Васемнаццацігадовы Алесь на выгляд супакоіўся і да знясілення працаваў у гаспадарцы дзеда: даглядаў збожжавыя склады і рыхтаваў коней на кірмаш. Але ягоная крывая ўсмешка пры выглядзе жанчын і пустыя вочы палохалі блізкіх.
Еўфрасіння Глебавічна нават паставіла начных вартаўнікоў ля яго спальні, баючыся, што ён накладзе на сябе рукі. Дзед Даніла Вежа таксама трывожыўся, хоць хаваў гэта за іроніяй і пры іншых жартаваў, што ўнук хацеў ажаніцца, ды агойтаўся.
Даніла здзіўляўся, як унук змяніў яго жыццё: прымусіў любіць сям’ю, цікавіцца людзьмі і думаць пра радзіму. Аднойчы Вежа бачыў, як Алесь строга вычытваў аканома за непрыдатнае дрэва, але яго нежывы голас толькі ўзмацніў дзедаў страх.
Сварка на тэрасе і самота каля става
У маі дзед і ўнук сядзелі на тэрасе і слухалі салаўёў. Вежа загаварыў пра Ягайлу і шлюб без роўнасці, а потым параіў Алесю ажаніцца з Ядвінькай Клейнай, якая яго кахала. Раззлаваны Алесь пайшоў у сад.
Каля става прыгажосць веснавой ночы здалася яму здзекам, бо побач не было Міхаліны. Ён успамінаў яе страх пры сустрэчы каля царквы і не мог зразумець, чаму яна так з ім абышлася. Ярасць дайшла да таго, што ён уявіў сабе дуэлі з Раўбічам і Франсам, іх смерць і ўласнае самагубства.
Спалохаўшыся сваіх думак, Алесь распрануўся, выйшаў па дубовай галіне над вадой і доўга стаяў паміж зоркамі ў небе і іх адбіткам у ставе. Потым ён скочыў у ледзяную ваду, паплаваў і, апрануўшыся, лёг на беразе.
Гелена вядзе Алеся да агню
На беразе да яго падышла Гелена Карыцкая, актрыса дзедавага тэатра. Яна бачыла з алеі, як самотна ён стаяў над вадой, і папрасіла яго вярнуцца з ёй да палаца.
Апошнім часам яны бачыліся рэдка: Алесь быў заняты вучобай і гаспадаркай, а Гелена трымалася наводдаль. Але па яго просьбе дзед наняў для тэатра настаўнікаў, а самой актрысе павялічыў плату, каб яна не з’ехала. Цяпер, калі Алесь спытаў, чаму яна падышла да яго, Гелена адказала:
Хіба можна пакінуць другога ў такім халодным свеце?
Ля палаца яна ўспомніла, як калісьці хлопчыкам Алесь казаў ёй, што дзівы павінны спраўджвацца. Убачыўшы, які ён змарнелы, яна запрасіла яго ў свой пакой пагрэцца ля каміна. Алесь згадзіўся.
На сцяне вісеў яго даўні падарунак пасля пастаноўкі «Медэі» — карціна «Хата» Адама Шэмеша. На ёй старыя людзі чакалі кагосьці ля беларускай хаты. Гелена распаліла агонь, а Алесь, заўважыўшы яе мокрыя ад расы туфлікі, ахінуў ёй ногі пледам. Ён збянтэжыўся ад уласнай пяшчоты, і яна супакоіла яго.
Алесь прызнаўся Гелене, што ў думках забіў двух людзей і таму не варты чалавечай паблажлівасці. Яна адказала, што такія думкі могуць прыйсці кожнаму. Алесь сказаў, што не хоча ненавідзець і жадае цеплыні паміж людзьмі. Гелена паказала на старых на карціне і сказала, што гармонія прыйдзе, калі яны дачакаюцца ўсіх сваіх дзяцей. Яна дадала:
Калі чалавек, кожны чалавек, вельмі захоча зрабіць другому хоць маленькае дзіва — свет зробіцца светам дзіваў.
Блізкасць і рашэнне Гелены
Гелена расчыніла акно, і ў пакой уварваўся спеў салаўёў. Яна папрасіла Алеся застацца і пацалаваць яе. Яны сталі блізкімі, і ягоная нянавісць адступіла: разбураны свет зноў здаўся яму зладжаным.
Гелена ўспомніла, як усё пачалося з удзячнасці: адзінаццацігадовы Алесь заступіўся за яе перад Шчуром і дапамог ёй атрымаць свабоду. Каля трох гадоў таму яна зразумела, што кахае яго, калі атрымала карціну са старымі. Тая нагадала ёй пра памерлых бацькоў і людзей, адарваных ад роднага дому. Ведаючы пра розніцу ва ўзросце і паходжанні, яна ўсё ж засталася побач, не чакаючы ўзаемнасці.
Алесь адчуў удзячнасць і вырашыў ажаніцца з Геленай, бо яна даверылася яму. Яны ўспаміналі сваю першую сустрэчу, а потым ён прачытаў ёй верш пра Энабел Лі. Гелена была шчаслівая пачуць ад яго словы кахання, хоць у вершы яны належалі іншай.
Але Гелена ўжо прыняла рашэнне расстацца. Яна сказала Алесю, што ён па-ранейшаму кахае Міхаліну, а іхняя нянавісць — вынік маладой неўраўнаважанасці. Сама ж яна хацела вярнуць яму веру і сілу. Калі Алесь зразумеў, што не пераканае яе, Гелена паабяцала:
Ледзь толькі табе будзе вось так і нікога не будзе побач — я прыйду. Я даю табе слова, першы мой і апошні.
Алесю было балюча, але ён паважаў яе рашучасць і ведаў, што яна не хлусіць. Ён моўчкі глядзеў у начны парк, дзе сціхалі апошнія салаўі. Нягледзячы на будучае расстанне, зоркі зноў сталі для яго зоркамі, свет — светам, а чалавек — чалавекам.