Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 6
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Деление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Нарада на разліве Дняпра
Увесну Дняпро каля Сухадола шырока разліўся. Сярод затопленых дубоў сышліся чаўны мясцовых сялян. На верхавіне дрэва вартаваў Лявон Кахно, пакуль яго браты, Лапаты і браты Кагуты чакалі пачатку размовы.
Да іх прыехаў узброены атаман Корчак з млынаром Грынём Паківачам. Корчак збіраў людзей на выступленне супраць прыгону — залежнасці сялян ад паноў.
Кандрат Кагут паведаміў, што яны адправілі маладога Загорскага і Кірдуна па сетку, каб тыя не пачулі нарады. На пагрозу Корчака Кандрат адказаў, што сяляне гатовыя быць яму сябрамі, але не парабкамі новага пана.
Мы табе сябры, а не парабкі. Прыгон — ён на ўсіх ляжыць. Таму і наважыліся бунтаваць.
Корчак прызнаў, што пагарачыўся. Ён расказаў пра спаленыя пад Дошчыцай маёнткі і растлумачыў, чаму не пачаў бунт тут: пан Кроер трымаў узброеных людзей, а ў наваколле прыслалі салдат і жандараў. Атаман збіраўся дзейнічаць у іншым месцы, а мясцовым загадаў рыхтаваць ахвотных і паведаміць, калі войска паменее.
З братамі Лапатамі ісці пагадзіліся Лявон, Іван і Пятрок Кахны, а таксама Кандрат і Андрэй. Двое іншых Кахноў вырашылі застацца араць зямлю, але абяцалі дапамагаць. Карчак прыняў і іхнюю дапамогу.
Каго прызначылі на расправу
Калі Корчак спытаў, чые маёнткі паліць, людзі змоўклі: выступаць супраць знаёмых было цяжэй, чым супраць далёкіх паноў. Пятрок адмовіўся нападаць на добрых Загорскіх, якія не заводзілі прыгону. Нават Аўтух Лапата заўважыў, што, пакуль будуць распраўляцца з добрымі, злым прывядуць салдат на дапамогу.
Першай цэллю выбралі Кроера, затым Браніборскага. Іван Кахно папярэдзіў, што падняць сялян будзе цяжка: яны чакаюць абяцанай волі з зямлёй. Корчак разумеў гэта, але пасля сямі гадоў чакання і хавання не хацеў мірыцца з бяспраўем.
Кандрат нечакана прапанаваў напасці і на памяркоўнага пана Яраша Раўбіча, быццам дзеля зброі. Андрэй адзін здагадваўся пра сапраўдную прычыну і баяўся, што адкрыецца ганьба Загорскіх. Корчак пагадзіўся, пачуўшы, што Раўбічы хочуць парадніцца з Хаданскімі. Вырашылі таксама расправіцца з Хаданскімі, а потым дапамагчы тым, хто будзе абложваць добра ахоўны маёнтак Кроера.
Калі Лявон заўважыў човен Загорскага і Кірдуна, Корчак пашкадаваў, што не можа забіць маладога пана. Кандрат ускочыў і прыгразіў адплатай за любога з Загорскіх: Алесь быў яму братам.
Янук Лапата абвінаваціў Кагутоў у служэнні панам, але Кандрат нагадаў, што з волі Алеся адна прыгонная дзяўчына атрымала свабоду і зямлю, а мясцовыя сяляне амаль не ведалі паншчыны. Браты папярэдзілі Корчака: калі ён зачапіць Загорскіх, навакольныя вёскі перастануць даваць яго людзям хлеб і прытулак. Каб захаваць згоду, атаман паабяцаў не кранаць гэты род.
Калі астатнія адплылі, Андрэй спытаў, чаму брат не сказаў Корчаку, што менавіта Алесь калісьці вырваў карбач з рук Кроера. Кандрат адказаў, што ганарліваму атаману было б цяжка прызнаць панскую дапамогу. Пазней ён прызнаўся Андрэю, што хацеў расправы над Раўбічамі за тое, як яны абразілі Алеся, хоць той ім дараваў.
Ліст Каліноўскага
Браты сустрэлі на вадзе маладога пана Алеся Загорскага, які з Халімонам Кірдуном злавіў вялікага сома. Размова і жарты схавалі нядаўнюю сварку.
Неўзабаве Алесь атрымаў ліст ад сябра Кастуся Каліноўскага. Той стаў студэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта, але пакінуў прыбытковыя ўрокі ў доме генерала: не хацеў цярпець ягоных самаўпэўненых размоў і лічыў нават малы кампраміс пачаткам маральнай саступкі. Каліноўскі асуджаў дзяржаўны прыгнёт і абарону імперыі коштам народаў, падтрымліваў маладых прыхільнікаў Чарнышэўскага і пісьменнікаў, якія казалі праўду.
Кастусь папрасіў сябра аднавіць сувязь з удзельнікамі «Чартапалоху і шыпшыны», сабраць надзейнае ядро і асцярожна пагаварыць з іншымі знаёмымі. Дзеля бяспекі ліст трэба было спаліць, а згоду пацвердзіць звычайным адказам з асабістай пячаткай. Каліноўскі заклікаў Алеся:
Дзейнічай, дружа. Дзейнічай, сябра мой.
У прыпісцы Кастусь паведаміў, што Віктар знайшоў працу ў Публічнай бібліятэцы і пазнаёміў яго з Зыгмунтам Серакоўскім. Алесь спаліў ліст і адказаў умоўленай пячаткай. Ён чакаў восені, каб паехаць у Пецярбург да сяброў, і адчуваў гатоўнасць аддаць жыццё за Беларусь.
Русальны тыдзень і Геленіна рашэнне
Пасля сёмухі ў Азярышчы святкавалі русальны тыдзень. Дзяўчаты плялі вянкі, палілі вогнішчы і гулялі з хлопцамі. За Галінку Кахно пабіліся Янук Лапата і браты Кагуты. За Янука ўступіўся Аўтух, але Алесь перамог яго ў бойцы. Удзельнікаў памірылі, хоць Янук застаўся злы.
Пазней у парку ля крыніц Алесь спытаў, чаму яго пазбягае Гелена Карыцкая, былая прыгонная актрыса, якой ён калісьці дапамог атрымаць волю.
Гелена прызналася, што чакае ад яго дзіця. Пасля першай разгубленасці Алесь узрадаваўся, прызнаўся ёй у каханні і прапанаваў адразу паведаміць родным пра вяселле. Але Гелена адмовілася: яна бачыла, што яго сапраўднае пачуццё да іншай жанчыны не згасла, хоць ён спрабаваў яго ўтаймаваць.
Яна сказала, што з’язджае ў Сухадол, а адтуль у губерню, і папрасіла Алеся наведваць дзіця. Ён умольваў яе застацца хаця б да родаў. На хвіліну ён нават пашкадаваў, што яна вольная і можа з’ехаць, але адразу засаромеўся гэтай панскай думкі. Нарэшце ён згадзіўся прыняць яе волю.
Візіт да Майкі
У жніўні Міхаліна, або Майка, доўга заставалася адна ў цёмным пакоі і не прымала гасцей з Вежы і Загоршчыны. Яна прызналася сваёй няньцы Тэклі, што пакутуе праз шкоду, якую зрабіла Алесю, і збіраецца выйсці за Хаданскага.
Тэкля ўгаворвала яе не выходзіць за жорсткага чалавека, падумаць пра сваіх сялян і папрасіць у Алеся даравання. Майка ўпершыню за восем месяцаў заплакала, але лічыла, што ўжо позна нешта мяняць.
Затым Майка прыняла незнаёмую жанчыну пад вэлюмам. На тэрасе тая загаварыла па-беларуску пра аднолькавы жаночы лёс пані і прыгоннай, а пасля назвалася Геленай Карыцкай. Майка ўбачыла, што паверыла паклёпу пра актрысу, і спалохалася, што тая можа адабраць Алеся.
Гелена сказала, што Алесь пакутуе праз Майку. Пра сваю цяжарнасць яна паведаміла так, каб не назваць бацьку дзіцяці: сказала, што кахае чалавека, звязанага з іншай, а Алесь прапанаваў ёй шлюб, каб прыкрыць яе становішча. Так яна схавала праўду ад Майкі і адначасова паспрабавала вярнуць яе Алесю. На развітанне Гелена папярэдзіла, што раніцай ён едзе ў Пецярбург, магчыма, на некалькі гадоў.
Майка загадала запрэгчы коней і перадаць Іллю Хаданскаму, што не прыме яго ні сёння, ні пазней. Яна паехала ў бок Загоршчыны, але на ростанях пачуццё прыніжэння перамагло: яна рэзка звярнула на іншую дарогу. Усё ж пазней яна набралася мужнасці прыехаць да Алеся.
Апошні вечар і прымірэнне
Напярэдадні ад’езду Алесь папрасіў бацьку дапамагчы Паўлюку і Юрасю паступіць у Горацкую акадэмію, каб яны вывучылі земляробства і вярнуліся працаваць дома. Потым ён развітаўся з роднымі мясцінамі, прайшоўшы ўздоўж Дняпра і праз бярозавы гай.
У двары Кірдун, які з жонкай ехаў разам з Алесем, сварыўся з Фельдбаўхам з-за пледа. За сваркай выявіўся сум абодвух ад расстання, і яны пайшлі выпіць разам. Алесь жа накіраваўся ў карцінны павільён развітацца са сваім маленствам: там была карціна з юнаком і белым канём, у якіх ён пазнаваў сябе і Ургу.
У павільён прыйшла Майка. Убачыўшы яе, Алесь зразумеў, што Гелена мела рацыю: ён па-ранейшаму кахаў Міхаліну. Калі Майка пераказала размову з Геленай, ён зразумеў і тое, што Гелена схавала ад яе бацькоўства дзіцяці. Ён не мог адкрыць праўду і выставіць маці свайго будучага дзіцяці хлусніцай.
Майка расказала, як паверыла плётцы, потым даведалася, што тая была хлуснёй, і з сораму пачала караць сябе і рабіць учынкі, якімі раніла Алеся. Яна ўпала перад ім і папрасіла хоць крыху дараваць. Алесь суцешыў яе, прызнаўся ў каханні і прапанаваў разам падумаць, як выйсці з заблытанага становішча.
Я кахаю цябе,— сказаў ён.— Я не ведаю за што, але я кахаю цябе.
Майка прызналася, што заўсёды кахала толькі яго. Паехаць з ім яна не адважылася, але паабяцала чакаць. Алесь дараваў ёй, і цяпер яна плакала ўжо ад радасці.