Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 7
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Малады князь Алесь Загорскі ехаў з дому вучыцца ў Пецярбург. Ён выбраў доўгую дарогу на сваіх конях, каб бачыць жыццё, і з радасцю думаў пра будучыню.
Перад ад’ездам яго праводзілі сябар Паўлюк Кагут і каханая Міхаліна. Яна папрасіла верыць ёй, а Паўлюк сумаваў з-за доўгай разлукі. Толькі тады Алесь адчуў, як будзе сумаваць па роднай гаворцы і людзях.
Барацьба за зямлю для сялян
Час Алесевага ад’езду супаў з падрыхтоўкай сялянскай рэформы. Запіска міністра Сяргея Ланскога 1858 года прадугледжвала асабістую волю сялян, але за сядзібу яны мусілі плаціць, у тым ліку кампенсуючы пану страту ўлады над імі. Імператарскі рэскрыпт даў пачатак губернскім камітэтам, у якіх памешчыкі выпрацоўвалі ўмовы вызвалення.
Праекты сутыкаліся: адны ўладальнікі хацелі захаваць залежнасць сялян, другія патрабавалі больш зямлі для іх. Пазней цвярскіх дзеячаў, якія выступілі супраць недастатковай рэформы, арыштавалі. А ў Прыдняпроўі барацьба праз некалькі гадоў перарасла ў паўстанне, пасля якога сяляне атрымалі больш выгадныя ўмовы.
Пакуль жа бацька Алеся, пан Юры, кіраваў губернскім камітэтам, а ягоны дзед, пан Даніла Вежа, дапамагаў прыцягваць да галасавання дробную шляхту без прыгонных.
Юры і Вежа дамагаліся, каб сялянам бясплатна перадалі дзве трэці іхняй зямлі, а астатнюю частку дазволілі выкупіць. Іхнія прыхільнікі атрымалі месцы ў камітэце і здолелі заручыцца падтрымкай губернатара. Алесь з Пецярбурга прасіў родных не паглыбляць варожасці з Раўбічамі і клапаціцца пра Гелену.
Новы дом і знаёмства з Віктарам
Пецярбург зачараваў Алеся вадой, небам і прыгажосцю будынкаў. Аднак вялікай нанятай кватэры ён саромеўся: большасць студэнтаў жылі бедна. Ён вырашыў пакінуць яе, каб частаваць сяброў і непрыкметна дапамагаць ім. Пакуль жонка Кірдуна Аглая ўладкоўвала дом, Алесь паехаў на Васільеўскі востраў да сябра Кастуся Каліноўскага.
У беднай мансардзе Алесь прыняў за Кастуся спячага чалавека і разбудзіў яго вішнёвай костачкай. Незнаёмец аказаўся старэйшым братам сябра, гісторыкам Віктарам Каліноўскім.
Віктар паказаў Алесю старую грамату і растлумачыў, чаму вывучэнне мінулага патрэбнае сучаснасці. Ён пераканаў юнака заняцца філалогіяй, паабяцаў перадаць слоўнік з дзевяццю тысячамі даўніх слоў і параіў звярнуцца да прафесара Ізмаіла Сразнеўскага. Алесь вырашыў вывучаць мову і гісторыю.
Калі Кастусь вярнуўся з сябрамі, Віктар жартам сказаў яму, што Загорскі пакрыўдзіў яго і пайшоў. Алесь выйшаў са схованкі, і сябры радасна сустрэліся. Загорскі пазнаёміўся з Валерыем Урублеўскім, Эдмундам Вярыгам, Хвелькам Зянковічам і Юзафам Ямантам, пасля чаго запрасіў усіх на вячэру.
Таемная арганізацыя і хвароба Віктара
Па дарозе да Алеся Кастусь даведаўся, што братэрства «Чартапалоху і шыпшыны» захавалася і аб’яднала 164 надзейных чалавек. Алесь таксама падазраваў існаванне іншай арганізацыі ў Прыдняпроўі, магчыма звязанай з колам Раўбічаў. З Міхалінай ён ужо патаемна памірыўся, але варожасць сем’яў перашкаджала яму пагаварыць з яе бацькам.
Кастусь раскрыў сябру існаванне пецярбургскага «Агула». Звонку зямляцтва дапамагала бедным студэнтам і займалася самаасветай, але мела забароненую бібліятэку і таемнае кіраўніцтва. Пад асабістую паруку Кастуся Алеся далучылі да даверанага кола. Ён даведаўся і пра «Літаратурныя вечары» Зыгмунта Серакоўскага, дзе рыхтаваліся да змагання.
У руху існавалі розныя погляды. «Белыя» імкнуліся да незалежнасці, але хацелі захаваць свае прывілеі; «чырвоныя» выступалі таксама за сацыяльны пераварот. Алесь стаў на бок апошніх, бо яны змагаліся за яго зямлю, а не за багацце. Ён паабяцаў Кастусю змагацца разам з ім.
На вячэры Аглая заўважыла ў Віктара прыкметы сухотаў і папрасіла Алеся часцей запрашаць яго і добра карміць. Спачатку Алесь не хацеў верыць, але яе словы напалохалі яго.
Вучоба і вяртанне дадому
Праз пяць месяцаў Алесь ехаў зімой да Вежы. За гэты час «Агул» вырас, а гурток Серакоўскага ператвараўся ў нелегальную арганізацыю. У адной са спрэчак Алесь заклікаў памешчыкаў вызваляць сваіх сялян яшчэ да паўстання: добры ўчынак, на яго думку, пераканаў бы людзей лепш за словы.
Ва ўніверсітэце Алесь даследаваў беларускія гаворкі, старыя тэксты і народныя паданні. Прафесар Сразнеўскі высока ацаніў яго працу пра песні і легенды і прапанаваў зрабіць яе дысертацыяй. У народных творах Алесь бачыў не забітасць, а сілу і прагу справядлівасці. Настаўнік і вучань спрачаліся таксама пра веру: Алесь не прымаў рэлігійнага тлумачэння свету, а прафесар лічыў веру крыніцай чалавечай стойкасці.
У завіруху Алесь задрамаў пад песню фурмана і ўбачыў трывожны сон пра Бога. Прачнуўся ён ужо каля палаца Вежы. Дзед паведаміў, што Гелена цяжка раджае.
Алесь прызнаўся дзеду, што дзіця ягонае. Вежа прапанаваў шлюб, але Гелена раней адмовілася, памятаючы і пра Алесевы пачуцці да Міхаліны. Дзед абяцаў забяспечыць маці і дзяцей, а ўнука паслаў чакаць каля пакоя парадзіхі.
У чаканні Алесь ненадоўга сустрэўся з бацькам і прапанаваў паступова перадаць сялянам амаль усю зямлю, а сям’і развіваць прадпрыемствы, якія перапрацоўвалі б іхнюю прадукцыю. Юры спачатку абурыўся, але Вежа параіў яму падумаць. Самому Алесю гаспадарчая спрэчка здавалася нязначнай побач з небяспекай для Гелены.
Пасля доўгіх пакут Гелена нарадзіла хлопчыка і дзяўчынку. Алесь упершыню патрымаў дзяцей, а потым стаў каля яе на калені. Яна сказала, што адчула палёгку, калі ён прыехаў, але яе рашэнне не выходзіць за яго замуж не змянілася. Вежа прапанаваў назваць двайнят Юрыем і Антанідай.
Радасць выратавання прымусіла Алеся зноў задумацца пра Бога. Дзед адказаў, што людзі самі ратуюць сябе і самі адказваюць за свае ўчынкі. Вежа сказаў унуку:
Зямлёй і людзьмі рухае дух змагання. Я не ведаю, ці ёсць у гэтага змагання нейкая надзея. Але з веку ў век людзі змагаюцца. І таму яны — людзі, а не быдла.
Абарона дысертацый і спрэчка ў радзе
Наступнай восенню Алесь датэрмінова здаў экзамены і атрымаў ступень кандыдата па гісторыі і славеснасці. Гістарычную працу пра сялянскую вайну прынялі без перашкод. На абароне даследавання народных песень прафесар Рунін абвінаваціў яго ў тым, што ён паказаў рахманы народ мяцежным. Студэнты запратэставалі, а Сразнеўскі абараніў вучня. Алесь застаўся ўдасканальвацца ў навуках і запісаўся таксама на медыцыну і філасофію.
Тым часам Віктар ужо ведаў пра сухоты. Алесь знайшоў братам Каліноўскім цёплую кватэру і прапаноўваў грошы на лячэнне, але Віктар не хацеў пакідаць тэрміновую працу. Кастусь жа адмовіўся прымаць дапамогу, і сябры нават пасварыліся.
На таемным пасяджэнні ў доме Сашальскіх кіраўнікі руху прызналі паўстанне неабходным. Беларуская група прапанавала поўнае раўнапраўе, усю зямлю сялянам і права народаў на сваю мову. Большасць падтрымала прапанову, хоць чакалася, што правыя яе адхіляць.
Яшчэ вастрэйшай стала спрэчка пра самавызначэнне Беларусі і Літвы. Ямант адмаўляў існаванне беларускай нацыі, а Віктар адказаў яму сведчаннямі гісторыі, мовы і літаратуры. Ён падкрэсліў, што беларусы гатовыя да братэрства з палякамі, але не да падначалення.
Серакоўскі падтрымліваў роўнасць народаў у непадзельнай федэрацыі, але Кастусь бачыў у прымусовай еднасці пагрозу свабодзе. Пасля галасавання большасць прызнала права народаў самім вырашыць свой лёс. Алесь прапанаваў выключыць Яманта за варожыя выказванні, аднак, бачачы ягоны роспач і просьбы сяброў, адмовіўся настойваць. Рада запісала, што аўтаномію, федэрацыю або незалежнасць народы выберуць пасля перамогі.
Пасля пасяджэння Кастусь прызнаўся Алесю, што пакутуе ад бяссонніцы і галюцынацый, а чужая крыўда выклікае ў яго фізічны боль. Устрывожаны Алесь настаяў, каб сябар пажыў у яго і адпачыў.
Верш перад Шаўчэнкам
На вечары ў Сашальскіх Алесь убачыў украінскага паэта Тараса Шаўчэнку. У курыльні сябры спрачаліся пра беларускую музыку і мову, калі Малахоўскі расказаў, што Алесь піша вершы. Загорскі саромеўся чытаць, але Шаўчэнка папрасіў яго, асабліва даведаўшыся, што юнак з Дняпра.
Алесь прачытаў верш «Мова» пра вернасць роднаму слову. У канцы ён звярнуўся да сваёй мовы:
Ты мой жытні хлеб і каханы май,
Песня продкаў, нашчадкаў палі.
Без цябе, не з табой — не патрэбен мне рай
На душы,
Ў небясі,
На зямлі.
Слухачы маўчалі, а Шаўчэнка падышоў і пацалаваў Алеся ў лоб. Пасля паэт, Алесь і Кастусь ішлі начным Пецярбургам. Шаўчэнка, былы прыгонны, сказаў князю Загорскаму, што іхнае рознае паходжанне не перашкаджае ім ісці адной дарогай.
Каля Нявы паэт паказаў сябрам на агні страшнага для палітычных зняволеных будынка і папрасіў іх сцерагчыся, каб паспець больш зрабіць. Ён шкадаваў пра гады салдатчыны і лічыў, што зрабіў мала. Кастусь і Алесь пярэчылі: ягоная бескампраміснасць і любоў да народа сталі для іх прыкладам. Алесь запэўніў паэта, што яны гатовыя не толькі пакутаваць, але і загінуць за радзіму.