Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 1
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Каля снегавога балвана
На Каляды каля дома ў Загоршчыне ляжаў глыбокі снег. Перад ганкам стаяў балван, якога вылепіў Мсціслаў, а гер Фельдбаўх паправіў на свой густ. Алесь Загорскі без шапкі і футра любаваўся снегам, асветленымі вокнамі і святочнай ёлкай: ён быў шчаслівы яшчэ і таму, што тут была Майка.
Майка, або Міхаліна, выйшла да яго ў лёгкай сукенцы. Алесь спалохаўся, што яна застудзіцца, і абняў яе, але яна не хацела ісці з прыгожага заснежанага двара.
Алесь пацалаваў Майку і не заўважыў, як нехта выйшаў на тэрасу, а пасля паспешліва вярнуўся. Калі яны зайшлі ў дом, моладзь ужо збіралася на санную паездку. Сумная Ядвіня Клейна адвярнулася да акна, і Алесь зразумеў, што гэта яна бачыла іх каля балвана.
На Алеся суха глядзелі таксама Франс Раўбіч і Ілля Хаданскі: першы крыўдаваў за Ядвіню, другі — праз Майку.
Каля саней Франс нешта сказаў Ядвіні, але яна адмовіла яму. Ён не адгукнуўся і на запрашэнне Алеся ехаць разам. Алесь сеў побач з Майкай і сам узяў лейцы.
Варажба і ўспаміны пра свята ў Азярышчы
У дарозе Майка прыгадала, як напярэдадні варажыла ў лазні з Тэкляй, думаючы пра Алеся. Тэкля прадказала ім доўгае жыццё з радасцямі і горам, а на пытанне, хто з іх памрэ раней, адказала:
— Хто? — голас Тэклі трохі сеў.— Гэта ўсё адно. Усё адно адзін без другога не здолее.
Мсціслаў, які кіраваў першай тройкай, успамінаў учарашняе свята ў Азярышчы. Там падчас абраду «жаніцьбы Цярэшкі» Янька сама выбрала яго. Каля вялікага вогнішча Кандрат расказаў Алесю і Мсціславу, як сяляне спалілі леташнія сцірты Кроера.
Кроер сабраў каля сотні людзей на прымусовую працу. Узброены незнаёмец прагнаў прыганятага і папракнуў сялян за дапамогу крыўдзіцелю. Калі яны сталі спасылацца на страх і чуткі пра хуткую волю, ён прапанаваў зваліць адказнасць на яго і падпаліў сцірты; людзі далучыліся да яго.
Алесь здагадаўся, што гэта быў Корчак, які ўцёк з катаргі: раней ён чуў размову пра ўцёкі і падпал. Ён не выдаў Корчака, бо лічыў яго пакрыўджаным. Алесь бачыў, як Кроер збіваў яго, але папракнуў і сялян: яны звалілі на Корчака віну, а потым замест дапамогі ягонай жонцы і дзецям забралі палову іх зямлі. Пры гэтым Алесь патлумачыў сябрам, чаму застаўся на баку народа:
— Я мужык,— ціха сказаў ён.— Я князь, але я і мужык.
Размову спыніла святочная гульня. Пастух Данька, пераапрануты босым богам холаду Зюзем, палохаў і цалаваў дзяўчат. Моладзь вырвала ў варты саламянае чучала Каляды і павярнула яго тварам да агню. Потым чучала схавалі, каб спаліць на Масленіцу.
Размовы ў санях
Тым часам у першых санях Янка прызнаўся Анэлі, што, хоць пані Клейна ўсынавіла яго і ён стаў братам Ядвіні, яго засмучала ўласная чорная скура. Анэля суцяшала яго, а Янка сказаў, што лічыць гэты край сваёй радзімай: роднай мовы ён амаль не памятаў.
У іншых санях Усяслаў Грыма суцяшаў Ядвіню і пытаўся, чаму яна пакрыўдзіла Франса. Яна адказала, што пакуль не можа яго бачыць. Грыма баяўся, што Франса і Іллю пасварыць з Алесем рэўнасць, але Ядвіня прызнавала, што Алесь ні ў чым не вінаваты. На яе думку, Іллю асабліва абражала тое, што Майка аддала перавагу маладзейшаму.
Франс ехаў разам з Іллём. Той скардзіўся на Алеся; Франс разумеў несправядлівасць ягоных слоў, але адчуў, што і сам пачынае ненавідзець Загорскага. Каб схаваць пачуццё, ён загаварыў пра імператара і магчымую адмену прыгоннага права.
Ілля ўспомніў вайну ў Севастопалі і назваў намер вызваліць сялян здрадай ветэранам. Ён пагражаў пайсці на бунт, калі рэформу ажыццявяць. Франс спрабаваў абараніць імператара, але Ілля адхіліў і ягоныя словы пра вяртанне дзекабрыстаў з высылкі.
Ужо каля Загоршчыны Франс услых сказаў, што, здаецца, пачне яго ненавідзець. Ілля горача згадзіўся, думаючы, што гаворка пра імператара. Ён не ведаў, што Франс увесь вечар думаў пра Алеся.
Сустрэча ў зімовай альтанцы
Пасля вяртання Алесь і Майка пабеглі па заснежаным парку. Майка штурхала яліны, абсыпаючы Алеся снегам, а потым схавалася ў альтанцы. Ён пайшоў за ёй, узяў яе за руку і абняў. Здалёк даляталі галасы калядоўшчыкаў.
Яны цалаваліся, а над дрэвамі запусцілі рознакаляровыя ракеты. Калі агні згаслі, Майка засталася ў Алесевых абдымках і па ягоным позірку і дрыготкіх руках зразумела, што кахае яго. Тады яна яшчэ не магла паверыць, што настануць дні, калі яна захоча забыць гэтую сустрэчу.