Лебядзіны скіт (Караткевіч)
Падзел пераказа на раздзелы — рэдакцыйны.
Навала орд Батыя і сустрэча хана са старцам
На землях Русі, сярод гарадоў, вёсак і балот, даўным-даўно пачалося нашэсце войска хана Батыя.
Захопнікі палілі паселішчы, рабавалі маёмасць і вялі за сабою тысячы палонных. На зваротным шляху іх коням не хапала корму. Адзін з пасланых воінаў знайшоў возера з зялёнымі лугамі. Там, каля маленькага драўлянага скіта — жытла адшэльніка, — завіхаўся старац.
Хан захацеў убачыць яго, але стары сустрэў уладара без страху.
Спрэчка Юсуфі з ханам пра лёс народа і згода старца на смерць
Хан хваліўся сваёй сілай і пагражаў смерцю ўсім непакорным. Яго прыдворны паэта Юсуфі пярэчыў яму.
Ён казаў, што пасля заваёўніка застануцца толькі горы чарапоў, а найлепшай спадчынай была б сумленная песня. Батый лічыў людзей статкам і сцвярджаў, што палонныя забудуць мову і радзіму, а іх дзеці памруць рабамі. Паэта адказваў, што народ адродзіцца нават ад адзінага ацалелага роду. Тады хан прапанаваў старцу выбар: загінуць у пакутах дзеля вызвалення землякоў або пакінуць іх у няволі. Стары згадзіўся памерці, калі хан сапраўды адпусціць людзей. Ён папракнуў заваёўніка ў адсутнасці гонару і патлумачыў сваё рашэнне:
Я ўсё жыццё рабіў не тое, што трэба, і хачу хоць смерцю саслужыць на карысць сваёй зямлі. Я моцна жадаю гэтага, а калі моцна жадаеш — усё будзе па-твойму.
Гандаль за палонных і апошняе слова Батыя
Старац папрасіў адпусціць усіх. Хан прапанаваў за яго жыццё толькі дванаццаць чалавек. Юсуфі высмеяў такую шчодрасць, а стары стаў таргавацца, бо вырашаўся лёс людзей. Тады Батый паабяцаў вызваліць столькі палонных, колькі змесціцца ў скіце без уваходнай прыбудовы. Прысутныя меркавалі, што туды не ўвойдзе нават паўсотні чалавек.
Хан хацеў паставіць над старцам варту, але пасля папроку паэты адмовіўся. Палонныя плакалі і прапускалі наперад дзяцей, каханых і старых бацькоў. Воіны ўдарамі бізуноў сагналі іх у адну чаргу.
Цуд у скіце: людзі знікаюць, а спустошаная зямля ажывае
Людзі пачалі заходзіць у скіт. Там знікла паўсотні палонных, потым сотня, але чарга рухалася далей. З-пад будынка да возера пацёк цёплы ручаёк. Воін, які паспрабаваў ваду, адчуў толькі соль. У дзвярах знікалі жыхары Полацка, Крычава, Оршы, Менска, Навагрудка і іншых мясцін. Юсуфі дзівіўся сіле чалавечага жадання і жадаў старцу лёгкай смерці.
Калі ўвайшла палова палонных, раз'юшаны Батый загадаў спыніць іх, абвінаваціўшы старца ў падмане. Але воіны пачалі пасмейвацца, а Юсуфі адкрыта нагадаў хану пра дадзенае слова. Той мусіў саступіць. Тым часам неба праяснілася, на пажарышчах прабілася маладая трава, дрэвы пакрыліся лісцем. Хану паведамілі, што ў скіце амаль пуста, а старац стаяў на каленях і плакаў. Ён дазволіў людзям ісці далей. У палонных нарадзілася надзея.
Ператварэнне палонных у лебядзей і скамяненне старца
Калі ўвайшлі апошнія палонныя, захопнікі схапілі старца і сталі пагражаць яму ганебнай смерцю. Ён адказаў, што ўжо перажыў найбольшыя пакуты і шчасце, і паказаў на апошнюю пару палонных. Тыя ператварыліся ў белых лебядзей і вылецелі праз акно. Над роднай зямлёй ляцелі птушыныя стаі, вяртаючыся да сваіх разбураных хат. На пытанне Юсуфі старац адказаў:
Верыў і любіў. Калі хоць адзін чалавек астаўся на роднай зямлі — яна не загіне. І зямля паслухалася мяне — яна не дала згінуць дзеткам сваім. На родных гняздоўях зноў у людзей ператварацца яны.
Стары верыў, што людзі адбудуюць дамы, і не баяўся страты. Ён маліў маці-зямлю даць ім шчасце, ураджай, дзяцей, добрыя дажджы і спакойнае жыццё. Сабе ён прасіў дазволу скончыць век каменем. Паэта сароміў узброеных воінаў, якія збіраліся забіць аднаго бяззбройнага чалавека. Але меч не браў шыі старца. Яго твар і рукі паступова скамянелі. Праз паўгадзіны на беразе ляжаў камень, з-пад якога цяклі слёзы. Юсуфі назваў святой смерць за свой народ.
Адыход хана і легенда пра паходжанне назвы Белай Русі
Узрушаны хан уцёк разам з войскам з зямлі, дзе плакалі нават камяні. Батый прыгразіў зламаць паэту хрыбет за праўду, але той паабяцаў гаварыць яе і далей. Над возерам кружлялі белыя лебедзі, а камень плакаў. Паводле падання, ад лебядзінага апярэння пайшла назва Белай Русі і белае адзенне яе жыхароў. Іншае тлумачэнне звязвала назву з тым, што зямля не была пад татарамі. Памяць пра цуд захавала мясцовасць лебядзіны скіт каля Галошаўскага возера.