Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/А на землях вольнай Беларусі…
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Аўтар распавёў пра развіццё культуры ў Беларускай ССР. Інстытут беларускай культуры ў 1928 годзе ператварылі ў Акадэмію навук БССР, якая ўрачыста адкрылася 1 студзеня 1929 года.
Беларускі тэатр і яго гледачы
У Мінску ў 1920 годзе арганізавалі Першы Беларускі дзяржаўны драматычны тэатр — першы з пастаянным памяшканнем, трупай і рэжысёрамі. Ім кіраваў драматург, рэжысёр і акцёр Еўсцігней Міровіч.
Трупа ставіла беларускую класіку, новыя п’есы Міровіча, Міхася Чарота, Кузьмы Чорнага і Кандрата Крапівы, а таксама творы замежных аўтараў. Пазней тэатр атрымаў імя Янкі Купалы.
Аўтар прыгадаў гастролі тэатра ў Кіеве ў жніўні 1953 года. Тамтэйшага гледача, звыклага да выдатных артыстаў, было цяжка здзівіць. Аднак акцёр Глеб Глебаў у ролі Тулягі ў камедыі «Хто смяецца апошнім» прымусіў залу спачатку замерці, а пасля выбухнуць апладысментамі.
Абгавораны і замучаны даносамі Туляга ў выкананні Глебава прасіў:
Не верце. Нізавошта не верце
А ў «Дні цудоўных падманаў» тая ж публіка рагатала, калі Глебаў, уцякаючы, хаваўся ў нішы і ўдаваў статую. У антрактах гледачы расказвалі, што прыходзілі на спектакль па некалькі разоў.
Беларусь мела і даўнюю традыцыю вандроўных тэатраў: ад батлеечных труп XVII стагоддзя да калектыву Ігната Буйніцкага. Пасля стварэння першага дзяржаўнага тэатра ўзнік перасоўны тэатр Уладзіслава Галубка, а ў Віцебску — БДТ-ІІ, пазней названы імем Якуба Коласа. Тэатры і тэатры рабочай моладзі з’явіліся ў многіх гарадах.
Кіно, музыка і новае аблічча гарадоў
Развівалася беларуская кінематаграфія, у якой працавалі Юрый Тарыч і Уладзімір Гардзін. Кампазітары стваралі оперы, сімфоніі і камерную музыку. У 1932 годзе адкрылася Беларуская кансерваторыя, у 1933-м быў створаны тэатр оперы і балета.
Сярод музычных твораў аўтар назваў оперу Анатоля Багатырова «У пушчах Палесся» пра партызан грамадзянскай вайны і балет Міхаіла Крошнера «Салавей» паводле аповесці Змітрака Бядулі. Яе герой Сымон узначаліў паўстанне прыгонных супраць паноў і ўмеў пераймаць галасы людзей і жывёл.
Гарады аздабляліся жылымі і грамадскімі будынкамі. У тыя гады ўзвялі Дом урада, будынак Акадэміі навук і Тэатр оперы і балета. Аўтар таксама адзначыў творы скульптараў і мастакоў, у тым ліку працы Міхася Філіповіча «На Купалле», «Дудар» і «Вясковы хлопец».
Новыя пакаленні пісьменнікаў
У літаратуру масава прыйшлі новыя людзі: толькі ў аб’яднанні «Маладняк» налічвалася каля пяцісот удзельнікаў. Не ўсе засталіся пісьменнікамі, але многія вядомыя аўтары пачыналі там. Існавалі таксама аб’яднанні «Узвышша» і «Полымя».
Пісалі рамантычны паэт рэвалюцыі Міхась Чарот, байкапісец і драматург Кандрат Крапіва, празаікі Максім Гарэцкі і Міхась Зарэцкі. Аўтар асабліва адзначыў Кузьму Чорнага, які выпускаў кнігу за кнігай і стаў класікам беларускай прозы.
Вельмі рана памёр таленавіты лірык Паўлюк Трус. У паэзію прыйшлі Уладзімір Дубоўка, Уладзімір Жылка, Пятрусь Броўка, Пятро Глебка і Міхась Лужанін, а пазней з’явіліся юнацкія вершы Пімена Панчанкі і Аркадзя Куляшова.
Працягвалі тварыць і старэйшыя пісьменнікі. Янка Купала напісаў паэму «Над ракой Арэсай» пра былых чырвонаармейцаў, якія асушалі балоты. Якуб Колас закончыў «Новую зямлю» і «Сымона-музыку», стварыў аповесці і іншыя празаічныя творы.
Бібліятэка для дзяцей
Асобнае месца аўтар адвёў дзіцячай літаратуры. Ён адзначыў, што яе творы існавалі і раней, але цяпер іх стала значна больш:
Мелася яна і да рэвалюцыі, але толькі тут дзеці і падлеткі атрымалі цэлую бібліятэку.
У дзіцячых часопісах і асобнымі кнігамі выходзілі творы Купалы, Коласа, Бядулі і Міхася Лынькова. Выключную папулярнасць набылі прыгодніцкія кнігі Янкі Маўра.
Яго героі траплялі на Вогненную Зямлю і ў Новую Гвінею, жылі ў першабытныя часы і ўдзельнічалі ў паўстанні супраць галандскіх каланізатараў на Яве. У «Палескіх рабінзонах» хлопцы некалькі месяцаў пражылі на востраве сярод балот, здолелі выбрацца і злавілі небяспечную банду. Аўтар нагадаў, што ў тыя часы банды на Беларусі сапраўды існавалі, пакуль з імі не справіліся.