Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Па этапах
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Стрэл у судзе і грамадскі пратэст
27 студзеня 1936 года ў Віленскім акруговым судзе судзілі ўдзельнікаў заходнебеларускага руху, камуністаў і камсамольцаў. Калі супраць іх даваў паказанні правакатар Я. Стральчук, у яго страляў Сяргей Прытыцкі.
Стральчук быў цяжка паранены, а Прытыцкага, які таксама атрымаў некалькі раненняў, схапілі і прысудзілі да смерці. Прысуд выклікаў хвалю абурэння, і смяротнае пакаранне замянілі пажыццёвым зняволеннем.
У Заходняй Беларусі амаль штогод адбываліся масавыя палітычныя працэсы. Пасля разгрому Грамады людзі далучаліся да Таварыства беларускай школы. Сотні сялян-рыбакоў выступілі за вяртанне ім возера Нарач, ад якога залежаў іх заробак; пра паўстанне даведалася ўся краіна.
Супольны рух і падпольны друк
Сілы прыгнечаных народаў міжваеннай Польшчы аб’ядноўваліся. На Кангрэсе ў абарону культуры ў Львове ў 1936 годзе ад імя беларусаў выступіў філосаф і публіцыст Генрых Дэмбінскі.
Раней Дэмбінскі належаў да царкоўных колаў, якія накіравалі яго ў Італію паглядзець на дасягненні фашызму. Убачанае пераканала яго ў адваротным: ён вярнуўся камуністам і выдаваў левую антыфашысцкую газету «Папросту». У 1941 годзе фашысты расстралялі яго ў Ганцавічах.
Вызваленчы рух шырыўся, нягледзячы на лагер у Бярозе-Картузскай і турмы ў Лукішках і Гродне. Ва ўсіх трох месцах зняволення пабываў празаік Піліп Пястрак. Вільня заставалася культурным цэнтрам беларусаў, палякаў і літоўцаў, а падпольная друкарня ЦК Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі ў Брэсце выдавала літаратуру на пяці мовах.
Паэзія барацьбы і лірыка Максіма Танка
Адным з найбольш значных паэтаў Заходняй Беларусі быў Валянцін Таўлай, аўтар грамадзянскіх вершаў і турэмнай паэмы «Таварыш».
У паэме Таўлая прамоўца перад прысудам выказаў веру, што яго справу працягне барацьба:
Панове, скончыў я. Чарга — за прыгаворам.
Пайду ў турму і веру — будзе год,
Калі маю прамову дагаворыць
Натхнёны барыкадны кулямёт!
Асаблівае месца сярод паэтаў займаў Максім Танк. Яго вершы «Песня кулікоў», «Павязлі цягнікі», «На пероне» і паэмы «Нарач» і «Каліноўскі» сталі народнымі. Аўтар нарыса адзначыў сцісласць ягонага слова і сувязь з народнай паэзіяй.
У адным з вершаў Танка зняволены ўбачыў праз краты вясновы бэз і ціха разбудзіў таварышаў. Голас зняволенага супрацьпаставіў красаванне кустоў турэмнай ахове:
Паслухайце, вясна ідзе.
Звініць ў маім акне жалеза.
З вінтоўкай стражнік ноч і дзень
Пільнуе куст пахучы бэзу.
Побач з вершамі барацьбы Танк ствараў лірыку пра прыроду і чалавечы лёс: пра памерлага ў нетрах лірніка, матыля над жытам і ласёў, якія зімой каля стагоў нібыта ўяўлялі сабе лета.
Народная песня і кароткі мірны час
Насуперак прыгнёту працягвалі дзейнічаць народныя клубы, хоры, спевакі і кампазітары. Сярод іх быў Рыгор Шырма, шматгадовы кіраўнік беларускай харавой капэлы.
Аўтар уявіў добрае аблічча Шырмы і яго пявучы голас. Разважаючы пра апрацоўкі народных песень, Шырма сказаў пра іх стваральнікаў:
Як мы любілі творчасць нашага народа!
Шырма надрукаваў першую кніжку Танка за ўласныя 700 злотых — як падлічылі ў размове, за гэтыя грошы можна было купіць 350 пудоў хлеба або шэсць кароў. Для аўтара такая адданасць культуры сведчыла, што сістэма прыгнёту не змагла зламаць людзей.
У 1939 годзе Заходняя Беларусь уз’ядналася з Усходняй. Зямля стала народнай, гаспадарку і прамысловасць досыць хутка аднавілі. Аднак часу на спакойную працу, творчасць і песню людзям было дадзена вельмі мала.