Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Час вялікай бяды
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Пачатак вайны і акупацыя
22 чэрвеня 1941 года пачалася вайна. Пасля аповеду пра Брэст аўтар адзначыў, што абаронцы пагранічных застаў загінулі, не адступіўшы. Нягледзячы на гераізм салдат, савецкая армія адыходзіла пад націскам пераўзыходных сіл.
Праз гады на Навагрудчыне аўтар пачуў ад вяскоўца, што род лётчыка Мікалая Гастэлы паходзіў з Плужын і першапачаткова насіў прозвішча Гасціла.
26 чэрвеня Гастэла накіраваў падбіты самалёт на нямецкую калону каля Радашковіч. Але ўжо 28 чэрвеня захопнікі ўзялі Мінск; пасля цяжкіх баёў за Віцебск і Магілёў да пачатку верасня яны акупіравалі ўсю Беларусь. Частку абсталявання і гаспадарчай маёмасці вывезлі, астатняе схавалі або знішчылі.
Зброя і машынка для партызан
На хутары над Сервеччу пажылы падпалкоўнік Яўген Крамко расказаў аўтару, як у пачатку вайны вяртаўся з Гродна дадому пад Карэлічы. Тады ён быў маладым настаўнікам.
Па дарозе яго групу абстралялі, а над галавой ляцелі нямецкія самалёты з дэсантам. Дабраўшыся дадому, Крамко дапамагаў салдатам, якія выходзілі з акружэння. Ён прывёз ежу групе вайскоўцаў і перавёз іх цераз Нёман. Хлопец прасіўся з імі, але камандзір палка параіў яму застацца і збіраць зброю:
«Вось што, хлопец. Гледзячы па ўсім, табе і тут справы хопіць. Збірай вось так зброю і хавай. Прыдасца. А мы... невядома яшчэ ці выйдзем».
Вяртаючыся, Крамко знайшоў у рацэ пішучую машынку. Узброены чалавек на беразе прымусіў яго кінуць знаходку, але пасля Крамко ўсё ж дастаў яе. На машынцы друкавалі партызанскія загады і лістоўкі; спатрэбіліся і схаваныя вінтоўкі.
Злачынствы акупантаў і супраціўленне
Аўтар звязаў узброенае супраціўленне з рабаўніцтвам, прымусовай працай і масавым знішчэннем людзей. Паводле прыведзеных ім звестак, у лагеры Трасцянец пад Мінскам за гады акупацыі загінулі 206 500 чалавек.
У некаторых вызваленых партызанамі мясцінах працягвалі працаваць школы і гаспадаркі. Канстанцін Заслонаў арганізаваў дыверсіі на Аршанскім чыгуначным вузле, а пазней узначаліў партызанскі атрад і загінуў у баі ў 1942 годзе. Аўтар згадаў і іншых змагароў, сярод іх юнага разведчыка Марата Казея.
Обальскія падпольшчыкі падрывалі эшалоны, масты і прадпрыемствы; пасля здрады правакатара частка іх пайшла ў партызаны. Мінскае падполле ўдзельнічала ў забойстве кіраўніка акупацыйнай улады Вільгельма Кубэ. У жніўні 1943 года падчас першай «рэйкавай вайны» партызаны за 12 дзён падарвалі 95 тысяч рэек, значна скараціўшы перавозку ваенных грузаў у час Курскай бітвы. З Ушацкай і Налібоцкай блакад партызанскія брыгады вырваліся з цяжкімі стратамі і працягнулі барацьбу.
Аўтар нагадаў, што загінуў кожны чацвёрты жыхар Беларусі. У Хатыні, якая не адрадзілася пасля спалення, помнік стаяў на месцы гумна, дзе загінулі людзі, а коміны са званамі — на месцы хат. Беларусы змагаліся і на фронце: сярод іх аўтар назваў снайпера Ф. Смалячкова, генерала Л. Даватара і лётчыка А. Гараўца.
Паэзія і гумар у ваенны час
У вайну беларуская літаратура працягвала жыць: вершы Янкі Купалы распаўсюджвалі ў лістоўках, у партызанскай друкарні выйшаў зборнік А. Астрэйкі, а пісьменнік Янка Брыль рэдагаваў газету і быў разведчыкам. Асабліва аўтар вылучыў паэзію Пімена Панчанкі, у якой боль за радзіму спалучаўся з верай у яе будучыню:
Пакуль сонца не згасне, пакуль свецяцца зоры,
Беларусь не загіне! Будзе жыць Беларусь!
Захаваўся і гумар. Старыя партызаны ўспаміналі, напрыклад, млынара, які, аддаўшы ім муку, прасіў звязаць і пабіць яго для выгляду. Гэты «смех пад шыбеніцай», паводле аўтара, дапамагаў людзям вытрымаць пакуты.
Успамін пра Паўла Жалезняковіча
Увесну 1971 года аўтар прыехаў у Карэлічы да былога сакратара райкома партыі Паўла Арсеньевіча Жалезняковіча. Яны гутарылі ў садзе; сівы і бледны гаспадар ужо карыстаўся мыліцамі.
У маладосці ў Заходняй Беларусі Жалезняковіч працаваў на розных работах і распаўсюджваў камуністычную літаратуру. Пасля арышту ў 1926 годзе яго і таварышаў прысудзілі да пажыццёвага зняволення. Ён прайшоў праз некалькі турмаў, голад і карцэры, цяжка захварэў, але не здаўся.
Вызвалены ў 1939 годзе, Жалезняковіч добраахвотна ўдзельнічаў у абароне Варшавы, а пасля працаваў у савецкіх установах. Падчас вайны яго накіравалі ў Налібоцкую пушчу: ён стаў падрыўніком, а калі абвастрылася хвароба, навучаў гэтай справе іншых. Разам з партызанамі ён выйшаў з блакады. Пасля вайны дапамагаў аднаўляць гаспадарку і ўзначальваў раённыя партыйныя арганізацыі, пакуль стан здароўя не прымусіў яго выйсці на пенсію.
Падчас сустрэчы гаспадар жартаваў з гасцямі і правёў іх, махаючы рукой. Неўзабаве ён памёр. Аўтар пашкадаваў, што гэты добры і сардэчны чалавек ужо не пачуе ягоных слоў павагі.