Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Абуджэнне
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Прамысловасць і сялянскае разарэнне
У другой палове XIX стагоддзя на беларускіх землях, дзе сама назва «Беларусь» была забаронена, пашыраліся капіталістычныя адносіны і будаваліся чыгункі. Аграрны крызіс 1870–1890-х гадоў разарыў многіх памешчыкаў; іх землі пераходзілі да заможных вясковых гаспадароў. Развіваліся перапрацоўка сельскагаспадарчай сыравіны і лёгкая прамысловасць, але цяжкай прамысловасці амаль не было.
Сяляне, якія гублялі гаспадарку, ішлі ў гарады і на заводы. Там яны працавалі па 13–14 гадзін, а на броварах — да 18 гадзін за невялікі заробак. Тысячы перасяляліся ў Сібір і на Далёкі Усход. Аўтар бачыў у Прымор’і вёскі іх нашчадкаў, дзе захаваліся беларуская мова і ручнікі. На рубяжы стагоддзяў разам з ростам прамысловасці фарміраваўся рабочы клас.
Ад народніцкіх гурткоў да рабочых арганізацый
Раней за марксістаў на Беларусі дзейнічалі народнікі: яны стваралі гурткі, выдавалі брашуры і нелегальны часопіс «Гоман». У 1881 годзе выхадзец з беднай беларускай шляхты Ігнат Грынявіцкі кінуў бомбу ў цара Аляксандра II, забіў яго і сам атрымаў смяротныя раненні.
Пазней пашырыліся забастоўкі, у беларускіх гарадах узніклі марксісцкія гурткі. У сакавіку 1898 года ў Мінску адбыўся першы з’езд РСДРП. Хоць выбраных ім кіраўнікоў хутка арыштавалі, аўтар лічыў з’езд пачаткам новага этапу рабочага руху.
У драўляным доме на беразе Свіслачы, дзе прайшоў з’езд, пазней жыў паэт Янка Купала. Тут ён пераклаў на беларускую мову «Інтэрнацыянал», у якім гучалі словы:
Гэта бой наш астатні
За працоўны народ.
Беларусы ўдзельнічалі ў рабочым руху і за межамі краю: Сяргей Мяржынскі быў сярод арганізатараў як беларускіх сацыялістаў, так і кіеўскага Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа.
Нацыянальнае абуджэнне і рэвалюцыя 1905 года
Напярэдадні рэвалюцыі мацнеў беларускі культурны рух, у якім вылучыліся Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч і Цётка. Інтэлігенцыя пераадольвала абмежаванні, накладзеныя на школу пасля паўстання 1863 года. Тым часам, паводле аўтара, да 1897 года непісьменнасць вырасла да 77 працэнтаў.
Прамысловы крызіс, вайна з Японіяй і цяжкія ўмовы працы суправаджаліся стачкамі і дэманстрацыямі. У Мінску рабочыя дамагліся 12-гадзіннага дня. Па беларускіх гарадах распаўсюджвалі ленінскую газету «Іскра» і стваралі сацыял-дэмакратычныя групы.
18 кастрычніка 1905 года тысячы людзей сабраліся на мітынг каля мінскага вакзала. Губернатар Курлоў вызваліў палітвязняў, але да плошчы сцягнулі войска і адкрылі агонь. Паводле аўтара, загінулі 80 чалавек, 300 былі паранены; у адказ пачалася стачка пратэсту.
Барацьба працягвалася ў форме забастовак, сялянскіх і салдацкіх выступленняў. Рэвалюцыянер Іван Пуліхаў кінуў бомбу ў Курлова, але яна не выбухнула: у арганізацыі быў правакатар, і бомбу загадзя сапсавалі ў паліцэйскім участку. Пуліхава павесілі.
Партызанскі атрад Савіцкага
Пасля разгрому рэвалюцыі і пераходу яе ўдзельнікаў у падполле малады рэвалюцыянер Аляксандр Савіцкі стаў на шлях партызанскай барацьбы. Раней яго выключылі з вучылішча за погляды; у 1905 годзе ён агітаваў, распаўсюджваў літаратуру і арганізаваў рабочы клуб.
Савіцкі сабраў каля 200 чалавек і падзяліў іх на невялікія дысцыплінаваныя групы. У напісаным ім статуце патрабавалася дапамагаць таварышам, не здавацца і не праліваць кроў дарэмна. Адно з правілаў забараняла выдаваць іншых:
Ніколі не выдаваць ні сяброў, ні свайго сапраўднага прозвішча...
Атрад нападаў на маёнткі і банкі, а грошы раздаваў бедным, беспрацоўным і пацярпелым ад пажараў. Савіцкага загадзя папярэджвалі пра аблавы. Умеючы пераапранацца, ён з’яўляўся то ў выглядзе начальніка паліцыі, то старой жанчыны, то архірэя. Ён дапамог нават удаве стражніка, забітага ў баі з яго атрадам, калі сяляне хацелі сагнаць яе з зямлі.
Імя Савіцкага стала вядомым ад Оршы да Украіны. За звесткі пра яго сховы прызначылі ўзнагароду, а з Каўказа выклікалі «дзікую дывізію». 25 красавіка 1909 года салдаты акружылі пуню каля Гомеля, дзе хворы на малярыю Савіцкі хаваўся з двума сябрамі. Пасля начной перастрэлкі яны паспрабавалі прабіцца, але на ўзлеску загінуў памочнік Савіцкага Калугін. Таварышы замарудзіліся, спрабуючы вынесці яго, і таксама былі забіты.