Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Новыя песні новага дня
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
На хвалі рэвалюцыі пачатку XX стагоддзя ў Беларусі ўзнялася нацыянальная культура. Пасля 1905 года паэты атрымалі магчымасць друкавацца: з’явіліся газеты «Наша доля» і «Наша ніва», выходзілі кнігі, альманахі і календары. Забарона клубаў, чытальняў і гурткоў у 1907 годзе не спыніла гэтага руху.
Цётка: паэзія і барацьба за свабоду
Пачэснае месца сярод новых паэтаў заняла Цётка — Алаіза Пашкевіч-Кейрыс, педагог і сацыялістка.
Яна прысвяціла жыццё барацьбе з несправядлівасцю. Яе палкія вершы часам гучалі дэкларатыўна, але заставаліся шчырымі і баявымі. У адным з іх Цётка звярталася да брата з весткай пра свабоду:
Ах, браце родны, нясуцца весці,
Ўжо граюць маршы там на ўсходзе;
Над кожнай хатай, у кожным месцы
Шчабечуць птушкі нам аб свабодзе.
Хаваючыся ад жандараў, Цётка выехала ў Львоў, які тады належаў Аўстра-Венгрыі. У Жоўкве яна выдала зборнікі «Хрэст на свабоду» і «Скрыпка беларуская», а затым першую беларускую хрэстаматыю на народнай мове — «Першае чытанне для дзетак беларусаў». Паэтэса раптоўна захварэла і памерла ў росквіце сіл.
Янка Купала і голас народа
Узмужненне беларускай літаратуры аўтар звязаў перадусім з Янкам Купалам і Якубам Коласам. Купала, паводле яго, найбольш поўна выказаў дух, характар і спадзяванні свайго народа.
Купала вырас у звычайнай хаце непадалёку ад Мінска. Яго першы верш «Мужык» стаў праграмай на ўсё жыццё, а першы зборнік «Жалейка» ўлады канфіскавалі за яго праўдзівасць і трагічны змест. Паэт пісаў пра зямлю і людзей, якія хацелі «людзьмі звацца». Так ён выказаў сваю сувязь з радзімай:
Ці завылі ваўкі, ці заенчыў віхор,
Ці запеў салавей, ці загагала гусь,—
Я тут бачу свой край, поле, рэчку і бор,
Сваю матку-зямлю — Беларусь.
Народалюбства і нянавісць да прыгнятальнікаў выяўляліся ў розных творах Купалы. У паэме «Курган» гусляра жыўцом паклалі ў зямлю за жорсткую праўду, сказаную князю. Паэт стварыў таксама радасную паэму «Яна і я», камедыю «Паўлінка» і драму «Раскіданае гняздо» пра сялян, сагнаных з зямлі.
Аўтар бачыў Купалу толькі раз, яшчэ дзіцем, але пасля сустракаў людзей, якіх той натхніў сваёй паэзіяй або асабіста падтрымаў. У іх чысціні і высакароднасці ён пазнаваў уплыў паэта.
Беларускі тэатр у дарозе
Разам з драматургіяй развіваўся тэатр: з’яўляліся вандроўныя і аседлыя трупы, аматарскія паводле складу, але прафесійныя паводле мастацтва. Найлепшую з іх заснаваў Ігнат Буйніцкі.
Яго невялікі тэатр аб’ездзіў усю Беларусь. У гэты час далейшае развіццё атрымалі таксама жывапіс і музыка.
Якуб Колас: народнае жыццё і супраціў
Сябрам і паплечнікам Купалы быў паэт і настаўнік Якуб Колас. Сын палясоўшчыка, ён вырас у сям’і, дзе любілі кнігу, песню і народнае паданне, і здолеў атрымаць адукацыю.
Колас напісаў шмат вершаў пра лёс беларуса і пазней стварыў дзве эпічныя паэмы. У «Новай зямлі» ён паказаў сялянскі побыт, працу, прыроду і імкненне да ўласнай зямлі. У «Сымоне-музыку» праз змрочную і прыгожую легенду расказаў пра лёс народнага таленту сярод беднасці і панскай раскошы.
Колас удзельнічаў у сялянскіх хваляваннях супраць памешчыка Скірмунта, арганізаваў нелегальны настаўніцкі з’езд і напісаў падручнік «Другое чытанне для дзяцей-беларусаў». За сваю дзейнасць ён трапіў у мінскую турму, дзе таксама пісаў вершы. У адным з іх гучаў голас селяніна, які больш не хацеў трываць:
Я — мужык, а гонар маю,
Гнуся, але да пары.
Я маўчу, маўчу, трываю,
Але скора загукаю:
«Стрэльбы, хлопчыкі, бяры!»
Пазней хваляванні, турэмны досвед, жыццё правінцыі і нараджэнне беларускай інтэлігенцыі пісьменнік адлюстраваў у трылогіі «На ростанях».
Новыя празаікі і паэзія Максіма Багдановіча
У літаратуру прыйшлі і іншыя таленты. Ядвігін Ш. стаў адным з пачынальнікаў прозы, аўтарам алегорый і сатырыкам-гуманістам. Змітрок Бядуля пісаў лірыку і апавяданні з народнага побыту; Цішка Гартны заснаваў рабочую паэзію і ўзначаліў Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Беларусі. Максім Гарэцкі выявіў сябе самабытным празаікам-філосафам.
Асаблівае месца аўтар адвёў паэту Максіму Багдановічу, чые вершы вызначаліся разнастайнасцю і дасканаласцю формы.
Багдановіч памёр ад сухотаў у Ялце і быў там пахаваны. За кароткае жыццё ён паспеў, паводле аўтара, узняць беларускую літаратуру да сусветнага ўзроўню. У яго вершах жылі казачныя істоты і народная песня, боль за народ і вобразы даўніны, а нацыянальная стыхія спалучалася са складанымі класічнымі формамі.
Завяршаючы аповед, аўтар заклікаў чытача ўзяць томік Багдановіча і самому адкрыць яго паэзію: наперадзе чытача чакала радасць знаёмства з ёй.