Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Вайна і рэвалюцыя
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Вайна і рэвалюцыйны крызіс
Першая сусветная вайна прынесла Беларусі голад, бежанства і разбурэнні. Згарэлі вёскі, былі стаптаныя нівы і пасечаныя сады, а палацы разбіралі на ўмацаванні для акопаў. Нават праз гады пра вайну нагадвалі іржавы дрот у азёрах, разбіты камень філарэтаў і рэшткі ўмацаванняў над Шчарай і Сервеччу.
Непадрыхтаванасць да вайны, крадзяжы, голад і разруха прывялі да рэвалюцыйнага крызісу, а затым да Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый. У Беларусі аднаўляліся бальшавіцкія арганізацыі, ствараліся саветы, рабочыя дружыны і прафсаюзы, разграмляліся маёнткі. Прыкладна за дваццаць дзён улада ва ўсходняй Беларусі перайшла да бальшавіцкіх Саветаў. Стаўку ў Магілёве разагналі, а галоўнакамандуючага Духоніна забілі салдаты.
Новая рэспубліка нараджалася ў барацьбе з войскам Доўбар-Мусніцкага і іншымі праціўнікамі рэвалюцыі. Былі прынятыя дэкрэты аб зямлі і міры і закон аб рабочым кантролі. Але пачалася грамадзянская вайна: за нямецкім нападам і рабункамі прыйшлі польскія войскі, у Гомелі адбыўся мяцеж Стракапытава.
Супраціў нямецкай акупацыі
Пісьменнік Янка Брыль запісаў гісторыю пра тое, як у 1918 годзе немцы прымушалі жыхароў адной вёскі падпісаць заяву, што яны хочуць быць пад уладай Германіі. Калі акупанты пагражалі забраць усю скаціну, вясковец Іван Рыгораў адказаў ім:
Хоць і дзяцей у нас пабярэце — і то не падпішамся
Партызаны і падпольшчыкі знішчалі масты, умацаванні і вадакачкі, разбіралі чыгунку. Пад ударамі арміі і партызан, а таксама праз рэвалюцыю ў Германіі нямецкая ваенная машына пачала распадацца. Нямецкія войскі пайшлі з Беларусі.
Абвяшчэнне БССР і падзел Беларусі
Пасля вызвалення, 1 студзеня 1919 года, Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Беларусі апублікаваў Маніфест аб абвяшчэнні БССР. Аўтар адзначыў, што пасля стагоддзяў Беларусь атрымала дзяржаўнасць як рэспубліка рабочых, сялян і працоўнай інтэлігенцыі.
Стварэнню рэспублікі надаваў вялікае значэнне Уладзімір Ленін, а на месцах працу вялі Зміцер Жылуновіч, вядомы як Цішка Гартны, Аляксандр Чарвякоў і іншыя. На Першым з’ездзе Саветаў Беларусі 2–3 лютага 1919 года выступіў старшыня Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Якаў Свярдлоў. Аднак паводле Рыжскага міру заходняя частка Беларусі засталася ў складзе Польшчы.
Адбудова і першая індустрыялізацыя
Савецкі ўрад надзяліў зямлёй 30 тысяч беззямельных сялян і 9 тысяч парабкаў. Разбуранай краіне далі крэдыт у мільярд рублёў. З вялікімі цяжкасцямі ў 1921 годзе адкрылі чыгуналіцейны завод «Энергія» ў Мінску, чатыры шклозаводы і запалкавы завод у Барысаве.
Будаваліся школы, бібліятэкі і чытальні. У кастрычніку 1921 года адкрыўся Беларускі ўніверсітэт, а праз год колькасць школ дасягнула тысячы ў тагачаснай БССР, якая складалася з шасці паветаў Мінскай губерні. Да 1926 года прамысловасць была адноўлена. У першыя гады індустрыялізацыі з’явіліся завод сельскагаспадарчых машын у Гомелі, станкабудаўнічыя заводы і дрэваапрацоўчыя камбінаты. На базе торфапрадпрыемства «Асінторф» пачалося будаўніцтва электрастанцыі БелДРЭС.
Аўтар успамінаў, як людзі выбягалі на вуліцу паглядзець на гучны гусенічны трактар «Камунар», а на электрыфікаванай карце ў Оршы велізарны макет БелДРЭС ззяў сярод амаль цёмнай тэрыторыі. Тагачасныя тэмпы і тэхніка маглі здавацца смешнымі, але аўтар нагадваў, што ўсё залежыць ад параўнання:
Але ўсё залежыць ад параўнання. І наша сённяшняя тэхніка здасца кранальна-смешнай недзе ў 2100 годзе.
Пісьменнік яшчэ памятаў рамізнікаў на вуліцах і іскры, якія ўначы высякалі з бруку падковы іх коней.