Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Ад палескіх імхоў да асвейскіх крыніц
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Деление пересказа на разделы — условное.
Апавядальнік прадставіў Беларусь як краіну, дзе жыве больш за 9,3 мільёна чалавек. Расказ пра яе землі ён пачаў з памяці пра вайну, у якой загінуў кожны чацвёрты жыхар рэспублікі.
Ваенныя страты і супраціўленне
На месцы некаторых неадноўленых вёсак сярод лесу засталіся здзічэлыя сады і абеліскі. Надпіс на адным з іх пералічваў жыхароў, расстраляных немцамі 12 верасня 1943 года, ад старых да малых дзяцей. Аўтар адзначыў, што акупанты знішчалі вёскі за сувязь з партызанамі або з помсты. Паводле яго звестак, былі спаленыя 9200 вёсак, з іх 706 разам з людзьмі; 187 так і не аднавілі.
Разам з тым аўтар падкрэсліў, што жыхары не скарыліся: яны змагаліся на фронце, у падполлі і партызанскіх атрадах. Акрамя 374 тысяч партызан і каля 70 тысяч падпольшчыкаў, многія дапамагалі ім звесткамі, лекамі і ежай. Таму да партызанскага рэзерву ён залічыў ледзь не ўвесь народ.
Становішча і прыродныя краі
Беларусь займала 207,6 тысячы квадратных кіламетраў і ляжала на важных шляхах паміж Захадам і Усходам, Украінай і Прыбалтыкай. Такое становішча было выгадным, але праз яго краіна не пазбягала войнаў. Сваімі абрысамі яна нагадвала аўтару зубра.
Звычайна краіну дзялілі на Азёрны край, Цэнтр, Панямонне, Усход і Палессе. Аўтар прапанаваў вылучыць яшчэ Прыдняпроўе: вялікая рака, на яго думку, вызначала мясцовую гаспадарку, краявід і побыт.
Ад азёр да Панямоння
На поўначы паміж ледавіковымі градамі ляжалі сотні азёр: празрыстая Нарач і цёмны, як чай, Палік. Сярод узгоркаў былі лясы і палі, а далей на ўсход над краявідам уздымаліся старажытныя званіцы Полацка.
У цэнтры краіны ўзгоркі суседнічалі з вільготнымі лясамі і рэчкамі, дзе вадзіліся мядзведзі. На поўдні грады пераходзілі ў Слуцкую раўніну з шырокімі палямі збожжа — беларускую жытніцу.
Панямонне аўтар апісаў як ціхі край узгоркаў, старых дубоў і Налібоцкай пушчы. Асаблівую рамантычнасць яму надавалі замкі: магутныя муры ў Лідзе, руіны ў Наваградку і Крэве, вежы і палац у Міры. На ўсходзе чаргаваліся грады, раўніны і балоты, раслі сасновыя бары і дубровы; каля Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі знаходзіўся найстарэйшы батанічны сад рэспублікі.
Палескія балоты і небяспека асушэння
Палессе не было суцэльнай забалочанай нізінай. Сярод вялікіх балот ляжалі лясныя выспы, куды раней можна было трапіць толькі ў мароз ці засуху. На адной з іх паляўнічыя ў пачатку XIX стагоддзя знайшлі звон, пакінуты больш за сто гадоў таму вяскоўцамі, якія хаваліся ад шведаў. Цяпер да такіх мясцін часта можна было дабрацца па дарозе.
На сухіх землях раслі сасновыя бары і шматвяковыя дубровы, вадзіліся дзікія звяры, а ў Белавежы — зубры. Але пасля высечкі лесу і асушэння вызваленыя пяскі пачыналі наступаць на палі і засыпаць балоты. Аўтар перасцярог ад безадказнага асушэння і патлумачыў, чаму балоты трэба захоўваць:
Балота часта не вораг, а захавальнік вільгаці, рэзервуар з’яўлення аблокаў, пачатак крыніцы, ручаіны, ракі.
Пясчаныя ўчасткі ўжо пачалі засейваць травой, а пасля засаджваць лесам. Падчас паводак палескія вёскі ўсё яшчэ апыналіся сярод вады, і жыхароў вазілі на маторках. Аўтар згадаў і плывучы кірмаш, і ўбачаны ім у 1969 годзе грузавік, які перавозілі на двух чаўнах па Прыпяці.
Прыдняпроўе, палі і пераход да побыту
Прыдняпроўе, якое аўтар лічыў асобным краем, стварылі Дняпро і яго прытокі. Тут былі шырокія разлівы, квяцістыя лугі, старыя рэчышчы, гарадзішчы і курганы. Побач з прыродай неад’емнай часткай краявіду сталі палі: невялікія на поўначы і крыху большыя на поўдні, засеяныя бульбай, жытам, льном ды іншымі культурамі.
Апавядальнік згадаў таксама пашы і зарасці канопляў, у якіх мог схавацца чалавек ці звер. Пасля агляду краявідаў ён перайшоў да вёскі і чалавека, папярэдзіўшы, што размова пра традыцыйны побыт будзе этнаграфічнай: многае ўжо змянілася, а народную вопратку насілі толькі ў асобных мясцінах.