Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Вёска, о родная вёска мая!
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Вёска сярод лесу і вады
Аўтар параўнаў беларускую вёску з украінскай і данской: калі там паселішчы маглі налічваць сотні двароў, то ў Беларусі вёскай лічыліся і дваццаць-трыццаць. На захадзе яшчэ заставалася шмат хутароў, хоць людзі паступова іх пакідалі. Буйныя вёскі таксама існавалі, але былі рэдкасцю.
Беларускія хаты, за выключэннем некаторых раёнаў Палесся, знадворку не бялілі. Аднак дрэвы на вуліцах і сядзібах, сады, блізкасць лесу і вады надавалі старой вёсцы задуменны выгляд. Аўтар падагульніў гэтае ўражанне:
Шмат зеляніны, шмат вады, шмат неба над галавою.
Хаты часта будавалі талакой, супольнай працай суседзяў, з тоўстых сасновых бярвёнаў. Падлогу і столь рабілі з дошак, а на столь насыпалі пілавінне для цяпла. Раней дахі крылі саломай або чаротам, які можна было выкарыстаць паўторна; цяпер найчасцей сустракаўся гонтавы дах, радзей — шыфер і чарапіца.
Вокны хаты выходзілі на вуліцу, а ўваход раней звычайна быў з двара, хоць усё часцей яго рабілі з вуліцы. Франтоны, вокны і аканіцы нярэдка аздаблялі разьбой. На Давыд-Гарадоччыне, напрыклад, дамы ўпрыгожвалі знакам сонца і выявамі раслін. Замест старых прызбаў хаты цяпер ставілі на фундаменты.
Хутар Расолы і паданне пра крыж
Першым прыкладам стаў хутар Расолы ў Астравецкім раёне, за некалькі кіламетраў ад станцыі Гудагай. Сярод узгоркаў, лясоў і палёў цякла чыстая Лоша, у якой вадзілася стронга. На яе беразе стаялі некалькі хат са студнямі і гаспадарчымі пабудовамі.
У звіліне ракі ад былога фальварка, гаспадарскага маёнтка, засталіся старыя дрэвы і прыступкі ганка. Пры дарозе ўзвышаўся крыж з крывога дубовага ствала. Паводле мясцовага падання, яго паставіла былая гаспадыня фальварка ў памяць пра каханага ёю Кастуся Каліноўскага, пакаранага смерцю кіраўніка паўстання 1863–1864 гадоў.
Палескія астравы і старажытны дуб
На поўдні Беларусі, у Лахве, рака Смердзь перад упадзеннем у Прыпяць разбівалася на рукавы. На астравах, злучаных драўлянымі мастамі, хаты патаналі ў садах, а пад вербамі стаялі чоўны. Побач з новымі будынкамі, у тым ліку школай, былі сажалкі, дзе разводзілі карпаў.
У Данілегах на Мазыршчыне жыхары яшчэ надзявалі на святы старую народную вопратку. Два рады хат хаваліся ў густой зеляніне; некаторыя былі пабеленыя і пакрытыя трысцём. У навакольных лясах рос тысячагадовы дуб Крывашапкі, або цар-дуб. Падчас вайны немцы хацелі спілаваць яго і вывезці ў Германію, але партызаны паставілі каля дрэва варту.
Вёскі вакол Свіцязі
Каля апетай Адамам Міцкевічам Свіцязі аўтар назваў тры тыповыя вёскі. У Міратычах захавалася даўно зачыненая чатырохсотгадовая драўляная царква з народнай разьбой. Яе наўмысна зрабілі малой і схавалі ў гушчары, каб ворагі не знайшлі падчас вайны.
У сучаснай Валеўцы побач з фермамі і школай заставаліся курганы, гарадзішча і трохсотгадовая драўляная царква, былы касцёл. Паводле падання, у ім вянчаліся героі Міцкевіча пан Тадэвуш і Зося. У царкве былі іконы В. М. Васняцова, калісьці вывезеныя з Варшавы. Школьны музей ахопліваў гісторыю ад палеаліту да сучаснасці, а ў школьным батанічным садзе дзеці разводзілі рыбу і выпусцілі ў сажалкі чарапах.
Варонча з прадпрыемствамі нагадвала мястэчка і адначасова была вёскай-музеем. Над рачулкай стаяў, а магчыма, яшчэ і заставаўся васьмісотгадовы дуб, звязаны з Міцкевічам: у ягоным дупле маглі паснедаць за сталом дзесяць чалавек. Непадалёк былі руіны касцёла і могілкі з мармуровымі помнікамі. Там пахавалі бацькоў паэта і фалькларыста Яна Чачота, сябра Міцкевіча, а таксама сваяка Марылі Верашчакі, першага кахання Міцкевіча.
Ад суседняга маёнтка Верашчакаў у Туганавічах застаўся парк з «альтанкай Марылі» — колам зрослых ліп. Апісаўшы гэтыя мясціны, аўтар зрабіў выснову:
Як бачыце, амаль у кожнай беларускай вёсцы ёсць што паглядзець. Толькі трэба ведаць, што глядзець.
Пра новае беларускае сяло, саўгасы і калгасы ён паабяцаў расказаць пазней.