Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Беларускія гуманісты
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Скарына і пачатак кнігадрукавання
У беларускіх гарадах, якія асабліва адчувалі цяжар феадальных абмежаванняў і часта паўставалі супраць іх, нараджаліся Адраджэнне, гуманізм і новая літаратура. Найвыдатнейшай постаццю гэтага руху аўтар назваў Францыска Скарыну, сына полацкага купца.
У чатырнаццаць гадоў Скарына паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, у 1506 годзе стаў бакалаўрам, а пасля ў Падуі атрымаў ступень доктара лекарскіх навук. У 1517 годзе ў Празе ён пачаў друкаваць перакладзеную ім на беларускую мову Біблію і за тры гады выдаў 22 яе кнігі. Аўтар адзначыў, што гэта адбылося раней за нямецкі пераклад Марціна Лютара.
З 1525 года Скарына друкаваў у Вільні, даўнім культурным цэнтры Беларусі і Літвы: там выйшлі «Апостал» і «Малая падарожная кніжыца». Яго кнігі пашыралі пісьменнасць і паказвалі вартасць роднай мовы. Магчыма, ён сам рабіў для іх гравюры са славянскімі сцэнамі і побытам.
У прадмовах Скарына заклікаў да ведаў, любові да людзей і памяркоўнасці да народаў і веравызнанняў. Біблію ён разглядаў і як крыніцу свецкіх ведаў, а яе пераклад стаў узорам літаратурнай мовы XVI стагоддзя. Пішучы пра мудрасць у кнізе, Скарына параўноўваў яе з ядром у арэху; пісаў ён і пра любоў усяго жывога да роднага месца.
Скарынавымі выданнямі карысталіся брацтвы ў Беларусі і Украіне. Праз некалькі дзесяцігоддзяў яго паслядоўнік Пётр Мсціславец разам з Іванам Фёдаравым выдаў «Апостал» у Маскве; пазней кнігі друкаваліся ў Львове, Заблудаве і Вільні.
Будны і Цяпінскі супраць невуцтва
Сярод новых асветнікаў быў Сымон Будны, аўтар беларускага «Катэхізіса» і выкрывальнік заган панства і духавенства.
У сваім парадыйным «арыянскім катэхізме» Будны высмейваў разбэшчанасць і царкоўныя парадкі. На пытанне пра тое, як чалавеку жыць, ён даў такі адказ:
Пытанне. Яко мае жыці чалавек?
Адказ. Жыві, яка хочаш... А калі трапіш у пекла, дык не сам адзін, а з вялікім гуфам (атрадам), і будзе табе весела.
Буднага пераследавалі і катавалі; здаралася, ён адракаўся ад сваіх поглядаў. Але пасля працягваў выдаваць перакладныя і ўласныя кнігі, у тым ліку пратэст супраць Варфаламееўскай ночы ў Францыі.
Іншы асветнік, Васіль Цяпінскі, адмаўляў Тройцу і лічыў Хрыста звычайным чалавекам. Ён сцвярджаў, што чалавек не мае права ўладарыць над іншым, выступаў супраць дзяржаўнай улады і войнаў, акрамя абарончых.
Цяпінскі пераклаў і надрукаваў па-беларуску «Евангелле», уклаўшы сваю небагатую маёмасць у барацьбу з невуцтвам і забабонамі.
Літаратура і тэатр выходзяць за царкоўныя межы
Развіваліся сатыра, перакладныя аповесці, хронікі і студэнцкія драмы з камічнымі народнымі сцэнамі. У іх селянін нязменна выходзіў пераможцам, нават сутыкнуўшыся з чортам. З’явілася і свецкая паэзія: у вершы 1621 года Ян Пашкевіч славіў беларускую мову, названую ім «русчізною».
Полска квітнет лаціною,
Літва квітнет русчізною.
Без той в Полсце не пребудзеш,
Без сей в Літве блазном будзеш.
Вяршыняй старабеларускай паэзіі аўтар назваў Сімяона Полацкага, паэта, публіцыста і драматурга.
У 1640–1650 гадах ён вучыўся ў Кіева-Магілянскай акадэміі, пісаў спачатку па-беларуску, часам па-польску і ўдзельнічаў у стварэнні школьных драм. Вымушана пераехаўшы ў Маскву, ён заклаў асновы рускага вершаскладання, выхаваў паэтаў і пісаў п’есы, якія спрыялі развіццю рускай драматургіі.
Сімяон выступаў за свецкія навукі і збліжэнне з Еўропай. Паводле аўтара, яго асветніцкая праца падрыхтавала глебу для пазнейшых думак пра неабходнасць адкрытасці свету і для рэформаў Пятра I.
Спрэчкі, пераслед і прадчуванне выбуху
Тагачасная літаратура была непадзельная з грамадскім жыццём: гісторыя, летапісы, службовыя данясенні і палеміка датычыліся адначасова рэлігіі, палітыкі і культуры. За востры ўдзел у спрэчках аўтары часам плацілі катаваннямі або жыццём.
Так загінуў палеміст Афанасій Філіповіч, праціўнік магнатаў і абаронца простых людзей.
Яго абвінавацілі ў перасылцы лістоў і пораху казакам Хмяльніцкага. У ноч на 5 верасня 1648 года людзі ваяводы Масальскага расстралялі Філіповіча ў лесе каля Гершонаў. Паводле аўтара, гэтыя спрэчкі і нянавісць сведчылі, што набліжаўся выбух.