Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Сялянская вайна
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Паўстанне ахоплівае Беларусь
У 1648 годзе, пасля бітвы пры Жоўтых Водах, паўстанне казакоў, сялян і гараджан ва Украіне перакінулася на Беларусь. Улетку атрад шляхціца Галавацкага са старадубскім апалчэннем хутка павялічыўся, разбіў панскія войскі пад Гомелем і Брагінам і вярнуўся да Старадуба. Стала ясна, што беларускі народ падтрымае казакоў.
Неўзабаве прыйшлі новыя казацкія атрады. Да восені паўстала большая частка Беларусі, узніклі і мясцовыя сялянскія войскі. На Міншчыне атрад Мурашкі разбіў войска Паца; Пінск, Брагін, Гомель і Лоеў адкрылі брамы паўстанцам. Да іх далучыліся таксама праваслаўныя феадалы, духавенства і гарадскія раднікі.
Пасля вызвалення Беларусі паўстанцам не хапіла адзінага кіраўніцтва, каб працягнуць наступ. Панства сабрала новае войска пад камандаваннем польнага гетмана Януша Радзівіла і наняло замежных салдат.
Абарона Пінска
Паўстанцы перамаглі войскі Паца і Горскага, але не ўзялі Слуцкай крэпасці. Тым часам у Пінску паўсталі рамеснікі. Калі на горад рушыла войска Мірскага, жыхары паклікалі навакольных сялян і казацкі атрад Нябабы.
Паўстанцы завабілі ў засаду войска войта Ельскага, які спрабаваў сам узяць Пінск, і разбілі яго. У горадзе ўзвялі барыкады. Жыхарам абяцалі літасць, калі яны выдадуць казакоў, але пінчукі адказалі:
Згінем, але не выдадзім
Падчас штурму біліся за муры, вуліцы і кожны дом; горад падпалілі. Нябаба вырваўся, але яго атрад прыціснулі да дрыгвы і пасля цэлага дня бою знішчылі. У Пінску працягвалася разня: згарэла пяць тысяч дамоў, загінула больш за тры тысячы чалавек.
Разгром гарадоў і ледзяная крэпасць
Баі ішлі і ў іншых мясцінах. Пад Рэчыцай, Рагачовам і Ігуменам панскія войскі пацярпелі паразы. Жыхары Смалявіч загінулі ў бітве з двума нямецкімі палкамі, але пасля сяляне і казакі амаль цалкам знішчылі гэтыя палкі пад Мінскам.
Радзівіл павёў войска на Тураў, Мазыр і Рэчыцу, каб раздушыць паўстанне і ўдарыць уздоўж Дняпра ў тыл Хмяльніцкаму. Пасля ўпартага супраціву загінуў Тураў. Жыхары Мазыра аблілі валы вадой і пабудавалі ледзяныя барыкады. Разам з гараджанамі горад абараняў невялікі атрад Міхненкі.
Абаронцы адбілі некалькі прыступаў, але найміты і панскія войскі ўварваліся ў горад. Зараненага Міхненку і мясцовых кіраўнікоў скінулі з вежы на абледзянелыя камяні; астатніх абаронцаў пасеклі.
Пад Бабруйскам казацка-сялянскі атрад Паддубскага разбіў войска Валовіча. Радзівіл атрымаў ад караля падмацаванне і прыйшоў Валовічу на дапамогу.
Гарадская вярхушка ўпотай адкрыла браму. Абаронцы загінулі ў баі, а Паддубскага пасадзілі на кол. Наступнае перамір’е панства выкарыстала для расправы.
Новае паўстанне і смерць Крычаўскага
У 1649 годзе краіна зноў узнялася: Ілля Галота прыйшоў з казакамі, сабраў вялікае войска і разбіў Радзівіла. Пазней прыбыў Сцяпан Падбайла, а яму на дапамогу з Украіны рушыў пятнаццацітысячны атрад казакоў і беглых сялян. Ім камандаваў беларус Міхал Крычаўскі, палкоўнік і блізкі паплечнік Багдана Хмяльніцкага.
Шматдзённы бой ішоў у полі, а затым за ляснымі заваламі. Войска Радзівіла было амаль разбіта, але ягоная конніца, якая заблукала ў пошуках Крычаўскага, выпадкова выйшла паўстанцам у левы фланг. Падбайлу, што спяшаўся на дапамогу, адкінулі да Дняпра.
Уначы паўстанцы таемна адышлі праз лясы і балоты. Непрыяцель дагнаў невялікі атрад, які вёз цяжка параненага Крычаўскага. Палкоўнік страляў з воза, пакуль не скончыліся набоі; ягоныя спадарожнікі загінулі. Радзівіл, здзіўлены ягонай мужнасцю, прапанаваў яму службу, але Крычаўскі плюнуў і разбіў сабе галаву аб акаваны жалезам воз.
Наступствы вайны і памяць пра паўстанцаў
Паўстанні працягваліся яшчэ год. У 1651 годзе жыхары Гомеля, Мсціслаўля, Чачэрска, Прапойска і іншых гарадоў перашкаджалі Радзівілу прарвацца ў тыл Хмяльніцкаму. Раз’юшаны літоўскі гетман Януш Кішка загадаў:
Усіх беларусцаў і з існымі людзьмі перабіць
Цэлыя вобласці запусцелі, і толькі ўлетку Радзівіл здолеў уварвацца ва Украіну. За гэтым прыйшлі Берасцечка, Белацаркоўская ўмова, новая вайна і іншыя бедствы. Аўтар захапляўся гераізмам паўстанцаў, але нагадваў і пра другі бок вайны: спустошаныя гарады і здратаваныя палі.
Напрыканцы аўтар звярнуўся да помніка Хмяльніцкаму перад Сафійскім саборам у Кіеве. Яго стварыў беларус Міхал Мікешын. У першапачатковым праекце, прызнаным занадта дарагім, вакол пастамента мелі стаяць кабзар, рускі мужык, казак і беларускі селянін. На думку аўтара, усе яны заслужылі гэта сваім гераізмам.