Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Навала. Абнаўленне. Паўстанні
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Пасля Пераяслаўскай рады мяжа падзяліла народы, але іх сувязі захаваліся. Беларусь была прыдушана, аднак беларускіх майстроў па-ранейшаму цанілі на будоўлях Масквы і Варшавы, а беларускія юнакі атрымлівалі адукацыю ў Кіеве.
Адзін з іх, Тарасевіч з-пад Глуска, прыняў ва Украіне манаства і ў XVII стагоддзі стаў заснавальнікам украінскай графікі.
Памяць пра Шведскую вайну
Падчас Шведскай вайны каля вёскі Лясной на Магілёўшчыне разбілі корпус Левенгаўпта. Пётр назваў гэтую бітву:
«маці Палтаўскай перамогі»
Аўтар аднойчы за лета наведаў Лясную і Палтаву. Маленькая лясная вёска са сціплым полем, капліцай і каменем на брацкіх могілках не была падобная да вялікага горада і Палтаўскага поля з мноствам помнікаў. Але абодва месцы захоўвалі памяць пра вялікую бяду, самаахвярнасць і палёгку пасля перамогі. Каля Любчы пра вайну нагадвалі «шведскія камяні» і сосны, а таксама назвы ўрочышчаў Калюгі і Пярэстань, звязаныя з боем і перамір’ем.
Адраджэнне зямлі і мастацтва
Спустошаная зямля паступова ажывала дзякуючы працы простых людзей. Упрыгожваліся не сялянскія хаты, а панскія маёнткі і палацы. Побач з імі з’яўляліся прадпрыемствы, дзе працавалі прыгонныя — залежныя ад паноў людзі. Сярод іх былі мануфактуры Тызенгаўза ў Гродне і ліцейны завод Храптовіча ў Вішневе.
Развіваліся вытворчасць сукна і шкла, мастацкае ткацтва, кераміка і выраб кафлі. Асабліва славіліся ўрэцкае і налібоцкае шкло, целяханскі фаянс і слуцкія паясы з залатых, срэбных і шаўковых нітак. У іх персідскія ўзоры ўпляталіся мясцовыя кветкі і лісты. Аўтар бачыў сапраўднае золата гэтых рэдкіх паясоў у майстэрстве сялянскіх ткачоў і ткачых.
Пра дзяўчат, якіх забралі ад родных ніў ткаць паясы для паноў, паэт Максім Багдановіч напісаў:
Ад родных ніў, ад роднай хаты
У панскі двор дзеля красы
Яны, бяздольныя, узяты
Ткаць залатыя паясы.
У вершы ткачыхі думкамі вярталіся да роднай прыроды, і рука міжволі ўплятала ў тканіну васілёк. Тым часам у гарадах уздымаліся ратушы і палацы, сярод якіх аўтар асабліва вылучыў ружанскі. Развіваліся свецкі жывапіс і гравюра, дзейнічалі жывапісныя школы, найславуцейшая з іх — магілёўская. Агінскі канал злучыў Чорнае мора з Балтыкай.
Крычаўскае паўстанне і яго разгром
За гэтым развіццём стаяла цяжкая праца народа, і паўстанні пачасціліся. Найбуйнейшае ў 1740–1744 гадах ахапіла Крычаўскае староства. Яго ўзначаліў гандляр воскам Васіль Вашчыла; разам з ім дзейнічалі яго брат, гараджане Карпач і Вецер, а таксама бацька Карпача, былы бурмістр Крычава.
Уладальнік староства Еранім Радзівіл аддаў яго братам Іцковічам у арэнду: яны загадзя плацілі яму грошы, а потым самі збіралі падаткі з жыхароў.
Іцковічы разарылі наваколле, і перад пагрозай голаду рамеснікі і сяляне паўсталі. Яны пабілі арандатараў, спалілі кабальныя паперы і панскія гаспадаркі, некалькі разоў разбілі войскі, у тым ліку полк нямецкіх наймітаў.
Тады супраць паўстанцаў выступіла войска палкоўніка Пястрыцкага з гарматамі; пры ім знаходзіўся і Радзівіл. У дзвюх жорсткіх бітвах пад Крычавам і каля вёскі Царковішчы сялянскае войска было разбіта. Вашчыла ўцёк ва Украіну, а многія яго паплечнікі трапілі ў палон або загінулі.
Палонных жорстка каралі: саджалі на калы і ў пячныя коміны, вешалі. Некаторых зашылі ў мядзведжыя шкуры і кінулі сабакам, навучаным браць мядзведзяў.