Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/У новым рэчышчы
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Рэформы перад падзеламі
У другой палове XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая, у склад якой уваходзілі беларускія землі, пачала выходзіць з палітычнага, эканамічнага і духоўнага крызісу. Аўтар не пагаджаўся з меркаваннем, што перад падзеламі дзяржава была смяротна хворай: у ёй будаваліся мануфактуры і заводы, адкрываліся школы.
У Гродне дзейнічалі медыцынская, будаўнічая і іншыя прафесійныя школы, кадэцкі корпус, батанічны сад і тэатр з операй і балетам. Тут жылі матэматыкі і астраномы, выдаваліся газета і календары. Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1773 годзе адукацыю перадалі вучоным, рэарганізавалі акадэміі і ўзмацнілі выкладанне фізікі і прыродазнаўства.
Усё часцей гучалі патрабаванні роўнасці, адмены прыгону і ўдзелу сялян і мяшчан у сеймах. У маі 1791 года была прынятая канстытуцыя, хоць аўтар лічыў яе палавінчатай. Але рэформы не паспелі пераадолець наступстваў ранейшага прыгнёту: беларусы і ўкраінцы не маглі лёгка прызнаць дзяржаву сваёй радзімай. Пра іх становішча аўтар пісаў:
Патаптаны былі мова, вера, годнасць.
Падзелы і паўстанне Касцюшкі
Моцныя суседзі падзялілі Рэч Паспалітую. Пры першым падзеле ў 1772 годзе ўсходнія беларускія землі адышлі да Расіі, пры другім — цэнтральныя, а пры трэцім у 1795 годзе — заходнія. Спроба вярнуць незалежнасць дзяржаве праз паўстанне 1794 года скончылася разгромам, нягледзячы на некалькі перамог.
Паўстанне ўзначаліў Тадэвуш Касцюшка, які нарадзіўся пад Косавам, непадалёку ад Слоніма.
У сваім універсале Касцюшка абяцаў сялянам асабістую свабоду, значнае змяншэнне працоўных дзён і суд над іх прыгнятальнікамі. Гэта расчаравала шляхту, якая, паводле аўтара, ставіла ўласны дабрабыт вышэй за паўстанне. Цяжка параненага ў бітве пад Мацеявіцамі Касцюшку пасадзілі ў Петрапаўлаўскую крэпасць; вызваліў яго толькі імператар Павел I.
Аўтар адзначаў, што дома Касцюшкі ўжо не было, але на Марачоўшчыне захавалася старая таполя, якая яго памятала. У Залессі стаяў камень са словамі «Ценям Касцюшкі», выбітымі кампазітарам Міхалам Клеафасам Агінскім.
Беларусь пад уладай Расійскай імперыі
Падзелы мала далі простаму беларускаму селяніну. У Расіі ўзмацнялася прыгоннае права, а ўлада заставалася неабмежаванай манархіяй. Праваслаўным стала лягчэй, бо іх вера была дзяржаўнай, затое пачаўся ціск на ўніятаў. Пазнейшыя цары кепска ведалі Беларусь, лічылі яе польскім краем і рабілі ўступкі каталіцызму; ордэн езуітаў зноў дазволілі да 1820 года.
Сяляне па-ранейшаму мусілі працаваць на пана, плаціць грашовыя зборы і дзяржаўную падушную подаць. Дадалася рэкрутчына: мужчын забіралі ў войска на 25 гадоў. Да падзелаў селянін не абавязаны быў служыць, а той, хто добраахвотна ішоў на вайну, мог атрымаць свабоду.
Беларусы аб’ядналіся з рускім народам, але, паводле аўтара, абодва народы заставаліся прыгнечанымі. Кацярына II раздавала беларускія землі з прыгоннымі сваім фаварытам. Абаронцаў народа таксама каралі: Аляксандр Радзішчаў за сваю кнігу трапіў у Ілімскі астрог.
Адначасова гаспадарка ажывілася: павялічыліся збожжавыя пасевы, з’явіліся новыя заводы, дзе працавалі і вольнанаёмныя рабочыя. Развіваўся гандаль з Расіяй, Украінай, Прыбалтыкай і праз яе з Заходняй Еўропай. Пракладаліся дарогі, перапланоўваліся гарады; да 1863 года іх насельніцтва вырасла амаль утрая. На кірмаш у Зэльву прыязджалі нават гандляры з Германіі.
Аднак аўтар падкрэсліваў, што вынікі росту размяркоўваліся няроўна:
Але гэты гандлёвы пад’ём узбагачаў пана, які павялічваў засевак, заводчыка і купца.
Побач з раскошай памешчыкаў захоўвалася страшная галеча. На яе і на знясіленне краю звярнуў увагу нават царскі саноўнік у 1885 годзе.