Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Пасля 1812 года
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Вайна і адступленне французаў
Вайна 1812 года разарыла захопленую французамі Беларусь. Сяляне змагаліся за сваю зямлю: жыхары Жарцаў разбілі французскі атрад і ўдзельнічалі ў дзвюх бітвах за Полацк. Расійскае войска нанесла французам першыя паражэнні пад Кобрынам, каля Мірскага замка і вёскі Салтанаўка. 7 кастрычніка армія і партызаны вызвалілі Полацк.
Падчас адступлення французская армія гінула ад холаду і голаду. Пры пераправе праз Бярозу каля Студзёнкі загінулі 20 тысяч чалавек. Аўтар наведаў гэтае месца ў сярэдзіне лістапада, у пару, калі адбывалася пераправа, і ўявіў людзей, што танулі ў ледзяной вадзе пад артылерыйскім агнём. Ён асудзіў і ўварванне, і вайну, на якую ўладары сілком зганялі людзей.
Прыгнёт пасля перамогі
Пасля вайны засталіся голад, ваенныя пасяленні і аракчэеўшчына — жорсткія парадкі, звязаныя з арганізацыяй такіх пасяленняў. Памешчык у Жарцах да паўсмерці біў былых партызанаў, якія насілі на шапках крыжы апалчэнцаў. Пры гэтым ён прыгаворваў:
«Вот вам французы, вот вам вольность, вот вам крест».
Нават улады прызнавалі жорсткасць прыгнёту. У 1842 годзе мінскі губернатар Допельмаер пісаў пра празмерную працу і бесчалавечныя пакаранні сялян, смерці пасля збіцця і забойствы памешчыкаў сялянамі. Хваляванні ахапілі ўсе губерні; супраць сялян пасылалі войскі, гучалі стрэлы і выносіліся смяротныя прысуды.
Дзекабрысты на Беларусі
Цяжкае становішча разумелі і некаторыя дваране. На Беларусі жылі дзекабрысты, дзейнічалі ўласныя тайныя арганізацыі. Грамада «Ваенных сяброў» сарвала прысягу Мікалаю I у частках Асобнага Літоўскага корпуса і паспрабавала сіламі Палтаўскага палка захапіць Бабруйскую крэпасць.
Кіраўнікоў і ўдзельнікаў, сярод якіх былі К. Ігельстром і А. Грынявіцкі, прысудзілі да Сібіры, многіх — да пажыццёвай катаргі. На беларускіх дарогах доўга хаваўся ад арышту дзекабрыст Кюхельбекер.
Філаматы і высылка
Яшчэ да выступлення дзекабрыстаў, у 1817 годзе, студэнты Віленскага ўніверсітэта стварылі тайнае таварыства філаматаў. Сярод іх быў беларуска-польскі паэт і фалькларыст Ян Чачот.
Да таварыства належаў і будучы паэт Адам Міцкевіч, а таксама будучы падарожнік Ігнат Дамейка і паэт Томаш Зан.
Спачатку сябры чыталі французскіх асветнікаў, вывучалі жыццё і творчасць сялян, збіраліся на прыродзе. Паступова яны прыйшлі да высновы, што галоўная перашкода — царызм, і пачалі рыхтавацца да нацыянальна-вызваленчай барацьбы. У 1821 годзе таварыства філаматаў ператварылі ў таварыства філарэтаў.
Нягледзячы на канспірацыю, таварыства выкрылі, а Чачота, Міцкевіча, Зана і іхніх сяброў зняволілі ў былым уніяцкім кляштары. Допыт вёў сенатар Навасільцаў, якога Міцкевіч пазней паказаў у трэцяй частцы «Дзядоў». Зняволеныя трымаліся годна, спявалі і чыталі патрыятычныя вершы. Аднойчы ў камеры Чачот заспяваў беларускую песню ўласнага сачынення:
Да лятуць, лятуць да дзікія гусі,
Да нас павязуць да далёкай Русі.
Юнакоў сапраўды саслалі ў далёкія губерні.
Міцкевіч пра беларускую мову
Шмат гадоў пазней Міцкевіч, магчыма, успамінаў, як сябры збіралі легенды, пісалі балады і стваралі сцэнкі і хоры па-беларуску. Яны добра валодалі мовай народа, сярод якога жылі. На імяніны ў Вільні сябры некалі сустрэлі Адама беларускай песняй пра яго і варанога каня.
Пішучы па-польску, Міцкевіч заставаўся ўдзячны Беларусі. У лекцыях у Калеж дэ Франс у Парыжы ён высока ацаніў беларускую мову і адзначыў, што ёю карысталіся для дыпламатычнай перапіскі вялікія князі літоўскія. Міцкевіч сказаў:
«На беларускай мове, якую называюць русінскай альбо літоўска-русінскай... гаворыць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзнікла даўно і цудоўна распрацавана.