Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Першыя ластаўкі, або Падарожжа Энея
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
У XIX стагоддзі пасля доўгага зацішша ажывала беларуская літаратура. Яе першымі ластаўкамі сталі ананімныя паэмы «Энеіда навыварат» і «Тарас на Парнасе», а побач з імі з’явіліся творы вядомых аўтараў.
Беларуская «Энеіда» і яе магчымыя аўтары
«Энеіда навыварат» з’явілася ў першай палове стагоддзя, праз некалькі гадоў пасля ўкраінскай «Энеіды» Івана Катлярэўскага. Яна была навеяная паэмай Вергілія і жартоўнымі пераробкамі Катлярэўскага і Осіпава, але заставалася самастойным беларускім творам: жывым, народным і смешным.
Многія даследчыкі лічылі яе аўтарам В. П. Равінскага, адстаўнога палкоўніка і ўдзельніка войнаў 1805 і 1812 гадоў.
Іншыя даследчыкі звязвалі паэму з Віцебшчынай і называлі яе аўтарам мясцовага чыноўніка І. А. Манькоўскага.
Тарас трапляе на Парнас
Паэма «Тарас на Парнасе», якая з’явілася ў сярэдзіне стагоддзя, стала, паводле аўтара нарыса, вышэйшай ступенню беларускай паэзіі. Яе герой, палясоўшчык Тарас, выйшаў на досвітку паляваць на цецерукоў.
Дубальтоўка дала асечку, і Тарас, ратуючыся ад мядзведзя, упаў у яму. У незнаёмым краі кучаравы хлопчык з лукам і калчанам, Амур, паказаў яму дарогу на Парнас — гару, якую лічылі жытлом багоў і заступнікаў мастацтваў. Пад гарой Тарас убачыў натоўп паноў, якія штурхаліся, каб узлезці наверх.
Сярод іх літаратар і рэдактар Булгарын, паказаны як даносчык і агент імперскай паліцыі, патрабаваў прапусціць яго і пагражаў астатнім газетнай лаянкай.
Потым натоўп расступіўся перад сапраўднымі пісьменнікамі. Тарас расказваў:
Народ то быў ўжо не такоўскі:
Сам Пушкін, Лермантаў, Жукоўскі
І Гогаль шпарка каля нас
Прайшлі, як павы, на Парнас.
Сам Тарас таксама праштурхаўся наверх. Там ён убачыў багаты двор з хатамі, гаспадарчымі пабудовамі і жывёлай. Багі жылі вялікай сям’ёй: адны шылі абутак, другія мылі адзенне; Марс біўся з Геркулесам на пацеху Зеўсу, а Амур жартаваў з дзяўчатамі.
Пасля пачастунку і п’янства пачаліся скокі. Багі і багіні нагадвалі здаровых, працавітых і вольных маладых людзей. Тарас апісваў танец Венеры:
Узяўшы хустачку, Венера
Пайшла «мяцеліцу» скакаць.
Прыгожа, стройна цераз меру,
Пяром не можна апісаць.
Сам Тарас танцаваў яшчэ лепей за багоў і прымусіў іх здзіўляцца. У гэтай сцэне аўтар нарыса бачыў мару пра прыгажосць, сытасць і свабоднае жыццё селяніна. «Тарас на Парнасе» заставаўся ўлюбёным творам беларусаў, які многія ведалі на памяць.
Паэт-прыгонны і забароненае слова
У 1828 годзе мястэчка Крошын каля Баранавічаў паўстала супраць пана. Пасля прыходу войска сярод іншых пакаралі каваля, а яго сына, прыгоннага паэта Паўлюка Багрыма, аддалі ў салдаты за сшыткі патрыятычных і антыпрыгонных вершаў.
Багрым скончыў пачатковую школу і працаваў парабкам. Яго сшыткаў так і не знайшлі. Ён адслужыў без паблажак і заступніцтва поўныя 25 гадоў, а вярнуўшыся ў Крошын, стаў кавалём. У мясцовым касцёле захавалася яго каваная люстра з кветкавымі бутонамі і жаўрукамі. Ад яго паэзіі дайшоў толькі верш «Заграй, заграй, хлопча малы» — твор пра пратэст супраць прыгону і чалавечую журбу.
Аўтар звязваў лёс Багрыма з пераследам беларускай мовы і культуры. Паводле нарыса, указ Мікалая I ад 18 ліпеня 1840 года забараніў слова «Беларусь», а пасля 1863 года было забаронена выдаваць беларускія кнігі. Кніганошы ўпотай прыносілі з-за мяжы кнігі ў корабах, хоць рызыкавалі жыццём: па іх было загадана страляць.
Значэнне роднай кнігі ў такіх абставінах, паводле аўтара, выразіў беларускі апокрыф:
Ісцінна кажу вам: шчаслівы, хто мае ў дамах сваю кнігу славясы сваімі. І ісцінна яшчэ тое, што хто мае — не цэніць, а хто не мае — точыць кроў сваю за слова адзінае.