Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Голас забароненай бацькаўшчыны
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Деление пересказа на разделы — условное.
У XIX стагоддзі многія выхадцы з Беларусі працавалі ў суседніх культурах або за далёкімі межамі радзімы. Аўтар нарыса прасачыў іх шляхі і расказаў, як беларуская мова і культура захоўваліся насуперак забаронам.
Баршчэўскі і апавяданні каля возера
Пісьменнік Ян Баршчэўскі любіў родны край, але лічыў, што па-беларуску яму не дадуць друкавацца, а сама мова яшчэ не прыдатная для складаных пачуццяў і думак. Ён шмат пісаў па-польску, аднак у літаратуры застаўся найперш трыма ацалелымі беларускімі вершамі і польскамоўным чатырохтомнікам «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях».
Баршчэўскі паходзіў з Мурагоў каля возера Няшчэрда. Узімку яго дзядзька ставіў свечку на акно, каб падарожныя знайшлі дом у завею. За начлег госці плацілі гісторыямі і легендамі, якія хлопец слухаў, а пасля разам з пачутым у вандроўках выкарыстаў у «Завальні».
У кнізе выпадковыя госці расказвалі гісторыі ў доме шляхціца Завальні. Іх героем часта станавіўся просты чалавек, які супрацьстаяў панам, чыноўнікам і нячыстай сіле. У адной з гісторый чараўніца ў выглядзе белай сарокі пасябравала з панамі і прынесла людзям няшчасце. Сяляне прагналі яе, але, як сказана ў творы:
Паны, што пілі за яе здароўе, п’юць слёзы няшчаснага народу.
Яшчэ полацкім шкаляром Баршчэўскі забаўляў людзей вершамі і атрымліваў за гэта прадукты, што дапамагала яму вучыцца. Пазней ён жыў у Пецярбургу, вучыў дзяцей у заможных сем’ях і вандраваў за мяжу, але штогод вяртаўся пешшу ў Беларусь. Паводле аўтара, яго фантастычная проза адкрыла Беларусь славянскаму свету. Апошнія гады пісьменнік правёў ва Украіне і памёр у Цуднове.
Шляхі ў іншыя культуры
Пра беларускія карані людзей, вядомых у іншых краінах, аўтар успомніў падчас экспедыцыі ў Дастоева — даўнюю радзіму продкаў пісьменніка Дастаеўскага. Беларускую песенную аснову ён пачуў і ў операх кампазітара Станіслава Манюшкі, які нарадзіўся пад Мінскам.
У оперэце «Ідылія» на тэкст Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча паны гаварылі па-польску, а сяляне па-беларуску. Аўтар назваў гэты і іншыя сумесныя творы пачаткам беларускай оперы. Рукапісы большасці беларускіх вершаў Уладзіслава Сыракомлі, верагодна, згарэлі ў Варшаве падчас апошняй вайны; яго «Паштальён» у перакладзе стаў рускай народнай песняй.
Французскі паэт Гіём Апалінэр таксама меў беларускіх продкаў: яго дзед уцёк з Навагрудчыны пасля паўстання 1863 года. У той час як Апалінэр рыхтаваў першую кнігу, на беларускіх сцэнах ішла камедыя яго стрыечнага брата Казіміра Кастравіцкага, вядомага як Карусь Каганец.
Вандроўнікі, навукоўцы і змагары
Пасля паражэння паўстання 1830 года ўраджэнец Нядзведкі Ігнат Дамейка вымушаны быў пакінуць радзіму. Праз Парыж ён трапіў у Чылі, дзе выкладаў, даследаваў карысныя выкапні, рэфармаваў адукацыю і абараняў мясцовых жыхароў.
Дамейку чатыры разы выбіралі рэктарам універсітэта, а пасля смерці абвясцілі нацыянальным героем Чылі. Бенедыкт Дыбоўскі пасля ссылкі даследаваў Байкал і Далёкі Усход; Канстанцін Ельскі вывучаў Гвіяну і Перу. Аўтар згадаў таксама іншых даследчыкаў і грамадскіх дзеячаў беларускага паходжання, якія працавалі ў розных частках свету.
Іншы змагар, лекар Франц Савіч, арганізаваў тайнае таварыства і выступаў супраць прыгону. У вершы ён заклікаў палешука, ліцвіна і валынца да супольнай барацьбы:
Ліцвін, валынец, падайце ж мне рукі,
Так — прысягаем на госпада-бога,
Царам на згубу, панам — для навукі.
У 1838 годзе Савіча арыштавалі і аддалі ў салдаты на Каўказ. Пасля няўдалых спроб уцячы за мяжу ён таемна пасяліўся ва Украіне. Там, ратуючы сялян падчас эпідэміі халеры, заразіўся і памёр.
Архітэктура і жывапіс
Пераходзячы да мастацтва XVIII—XIX стагоддзяў, аўтар звярнуў увагу на фальваркі і палацы, у тым ліку ў Валожыне і Жылічах. Ён назваў партрэтыста Валянція Ваньковіча, мастака Івана Хруцкага і іншых жывапісцаў. Многія іх творы загінулі або знаходзіліся за межамі Беларусі, асабліва ў музеях Польшчы і Літвы.
У карцінах Фердынанда Рушчыца аўтар убачыў беларускую зямлю: раллю, старыя яблыні, млыны і крэўскі замак. Згадаў ён і пейзажы Генрыха Вейсенгофа, Станіслава Жукоўскага, Вітольда Бялыніцкага-Бірулі і Георгія Ніскага, чыя творчасць ужо вяла ў XX стагоддзе.
Мова захоўваецца ў фальклоры
Вярнуўшыся да XIX стагоддзя, аўтар расказаў, што пасля паўстання 1863 года друк па-беларуску і ўжыванне назвы «Беларусь» забаранілі. Новыя вершы Дуніна-Марцінкевіча засталіся ў рукапісах, а яго камедыя «Пінская шляхта», напісаная ў 1866 годзе, выйшла толькі ў 1918-м.
Беларускае слова ўсё ж трапляла ў друк праз запісы фальклору, этнаграфічныя працы і слоўнікі. У 1870 годзе выйшаў слоўнік Івана Насовіча з больш чым 30 тысячамі слоў. Даследчыкі выдавалі гістарычныя дакументы, песні, казкі і працы пра мову і народны быт.
Гэтыя зборы сведчылі пра рост нацыянальнай самасвядомасці, але, на думку аўтара, народу патрэбная была і ўласная літаратура. Такім новым паэтам стаў Францішак Багушэвіч.
Багушэвіч нарадзіўся ў Свіранах на Віленшчыне, скончыў гімназію і паступіў у Пецярбургскі ўніверсітэт. Адтуль яго выключылі за «нядобранадзейнасць», пасля чаго ён настаўнічаў.