Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Мужыцкі адвакат
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Паўстанне супраць прыгнёту
У 1863 годзе ў Польшчы, Беларусі, Літве і частцы Украіны пачалося паўстанне. Сялянская рэформа не прынесла чаканай свабоды, сацыяльны і нацыянальны прыгнёт зрабіўся невыносным. Да таго ж урад вырашыў правесці набор у салдаты, каб вывезці рэвалюцыйную моладзь з родных мясцін. Услед за Польшчай паўсталі яе суседзі: людзі стваралі гурткі, здабывалі зброю, кавалі косы і сыходзілі ў лясы.
Да паўстанцаў далучыўся малады настаўнік з вёскі Доцішкі Францішак Багушэвіч.
Дэмакратычнае крыло паўстання ўзначаліў Кастусь Каліноўскі, рэвалюцыйны дэмакрат і выдавец падпольнай газеты «Мужыцкая праўда».
Паўстанцы палілі ў маёнтках даўгавыя распіскі, нападалі на мястэчкі і вялі зацятыя баі. Яны вызвалілі Пружаны і ўзялі Горкі. Каля Мілавідаў пазней паставілі капліцу над загінулымі паўстанцамі, а праз дарогу — крыж над забітымі салдатамі.
Паражэнне і смерць Каліноўскага
Сілы былі няроўныя: паўстанне задушылі, многіх удзельнікаў павесілі або расстралялі, тысячы выслалі. Кіраўнік падаўлення граф Мураўёў распусціў чутку, нібыта паўстанцы хочуць вярнуць прыгон. Таму частка сялян не падтрымала іх, а некаторыя нават дапамагалі іх лавіць. Улады таксама падкідвалі непажаданым людзям зброю і каралі мужчын смерцю на вачах у жанчын.
Каліноўскага выдаў здраднік. У Вільні салдаты і паліцыя ачапілі квартал універсітэцкіх будынкаў. Каліноўскі, не ведаючы, што жандармы ведаюць яго падпольнае імя, выйшаў ім насустрач са свечкай і быў схоплены. Ён нікога не выдаў. Калі пры абвяшчэнні прысуду яго назвалі дваранінам, Каліноўскі адказаў:
У нас няма дваран. Усе роўныя.
10 сакавіка 1864 года яго павесілі ў Вільні. Перадсмяротны верш Каліноўскага абляцеў краіну. У звароце з-пад шыбеніцы ён заклікаў народ разам змагацца за чалавечыя і народныя правы, веру і родную зямлю.
Ад паўстанца да сялянскага адваката
Багушэвіч быў паранены ў нагу ў бітве пад Сувалкамі. Ён адляжаўся ў людзей, якія спачувалі паўстанцам, і схаваўся ва Украіне. Там ён вучыўся ў Нежынскім юрыдычным ліцэі, а пасля працаваў следчым у Краляўцы, Борзне і Канатопе.
Калі памяць пра паўстанне прыглухла, у 1884 годзе Багушэвіч пераехаў у Вільню і стаў адвакатам. Яго атрад ваяваў далёка ад родных мясцін, таму на Віленшчыне пра ўдзел Багушэвіча ў паўстанні маглі не ведаць.
Як нястомнага абаронцу народа яго называлі «мужыцкім адвакатам». Сяляне хацелі, каб ён прадстаўляў іх у судзе. Адзін з іх, М. Вольскі, прасіў прызначыць Багушэвіча сваім абаронцам: хоць яны і не былі знаёмыя, селянін ведаў пра яго цярплівасць і гатоўнасць выслухаць людзей на роднай беларускай гаворцы.
Кнігі на роднай мове
Паколькі беларуская мова была забароненая, Багушэвіч выдаў свае кнігі за мяжой: «Дудку беларускую» ў 1891 годзе ў Кракаве, а «Смык беларускі» ў 1894-м. Месца выдання другой кнігі, Познань, магло быць пазначанае дзеля цэнзуры. Падрыхтаваныя «Беларускія апавяданні» не прапусціла цэнзура, а «Скрыпачка беларуская» згубілася пасля смерці аўтара.
У прадмове да «Дудкі беларускай» паэт расказаў, што некалі і сам лічыў родную мову толькі мужыцкай, але, пабачыўшы свет, пераканаўся ў яе роўнасці з іншымі мовамі. Ён папярэджваў, што народ можа загінуць, страціўшы сваю мову, і звяртаўся да чытачоў:
Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі.
У вершах Багушэвіча паўставаў прыгнечаны, але горды народ. Паэт ненавідзеў бяспраўе і паказваў, што пасля скасавання прыгону селяніну па-ранейшаму даводзілася ўтрымліваць шматлікіх начальнікаў і чыноўнікаў. Ён верыў, што яго народ варты ўласных правоў і кнігі на сваёй мове.
Памяць пра Мацея Бурачка
Пасля смерці Багушэвіча за яго труной неслі вянкі з сялянскімі вышыванымі ручнікамі замест стужак. У памяць пра паэта, які пісаў пад псеўданімам Мацей Бурачок, склаўся верш. Яго аўтар успамінаў, як Багушэвіч слухаў людзей і дапамагаў ім разабрацца ў крыўдзе і праўдзе.
Беларускі паэт застаўся ў народнай памяці сярод самых дарагіх людзей. Каля дома, дзе ён жыў у Кушлянах, ляжыць вялікі валун, прывезены сялянамі. На ім сялянская рука выбіла: «Памяці Мацея Бурачка».