Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Брама краіны
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Брама, праз якую ішлі войны
Брэст паўстаў перад аўтарам як брама краіны: сяброў тут сустракалі гасцінна, але значна часцей праз яе спрабавалі ўварвацца сілай. Пра мінулыя войны нагадвалі Камянецкая вежа, магілы і курганы. У царкве-крэпасці ў Чарнаўчыцах жыхары не раз вытрымлівалі аблогу; у 1941 годзе адтуль грамадзянскі беларус страляў па фашыстах, пасля чаго царкву падпалілі.
Праз гэтыя землі праходзілі і готы, спачатку на поўдзень, а потым назад. Паводле аўтара, пра змену кірунку сведчылі рунічныя надпісы на знойдзеных археолагамі наканечніках дзідаў: на адным было напісана «Наперад!», на другім — «Назад!».
Падчас падарожжа ў 1969 годзе апавядальнік выйшаў да ракі Мухавец 22 чэрвеня а чацвёртай раніцы і ўспомніў абарону Брэсцкай крэпасці ў 1941-м.
Старажытны горад і новая крэпасць
Крэпасць заняла месца старога Бярэсця, вядомага з 1019 года. Паводле аўтара, у 1241 годзе яго воіны загінулі ў баі з манголамі, даўшы іншым гарадам час арганізаваць адпор. Пазней жыхары выстаўлялі полк пад Грунвальд, змагаліся супраць Карла XII і ішлі пад сцягі Касцюшкі. Праз горад везлі на пакаранне смерцю філосафа Казіміра Лышчынскага; у XIX стагоддзі тут бывалі Грыбаедаў, Кюхельбекер і Чаадаеў.
У 1831 годзе жыхароў перасялілі ад Буга на Мухавец, стары горад знеслі і пабудавалі крэпасць. Яе цэнтрам стала Цытадэль — кальцавая казарма з пяццюстамі казематамі, разлічаная на 12 тысяч чалавек. Пазней вакол яе ўзвялі два колы фартоў. Таму паказваны мясцовымі патрыётамі «дом Грыбаедава», заўважыў аўтар, не мог быць сапраўдным: паэт жыў яшчэ ў старым горадзе. Зрэшты, брэстчанам і без гэтага было чым ганарыцца.
Барацьба ў Заходняй Беларусі
Пасля Рыжскага дагавора 1921 года Брэст разам з Заходняй Беларуссю на 18 гадоў апынуўся пад уладай Польшчы. Барацьба за школу, мову, зямлю і волю прымала розныя формы: ад гурткоў, бібліятэк і забастовак да партызанскіх баёў і паўстанняў.
Партызаны спынілі цягнік, абяззброілі варту і выцягнулі палескага ваяводу Даўнаровіча, які хваліўся, што хутка ў яго мясцовасці не застанецца беларусаў.
Партызаны адлупцавалі яго, пасля чаго ваяводу прымусілі падаць у адстаўку. Камуністычная партыя Заходняй Беларусі выдавала газеты на беларускай, польскай і яўрэйскай мовах. Тысячы людзей траплялі ў турмы або лагер у Картуз-Бярозе, але, паводле аўтара, тэрор ужо не мог спыніць супраціўленне.
Абарона да апошняга стрэлу
У 1941 годзе Брэсцкая крэпасць ужо страціла ранейшае ваеннае значэнне: у старых збудаваннях размяшчаліся склады, казармы і кватэры камандзіраў. Большасць часцей выехала ў лагеры, а ў крэпасці засталося каля двух палкоў разам з пагранічнікамі. Пры незавершаных абарончых рубяжах працяглы адпор здаваўся немагчымым.
Абаронцы трымаліся пад артылерыйскім агнём і бамбёжкамі; нямецкія сапёры спускалі ў вокны падвалаў выбухоўку. Стрэлы радзелі, але яшчэ 20 ліпеня асобныя з іх гучалі з падземных хадоў. Апавядальнік падвёў вынік няроўнага змагання:
Крэпасць не здалася. Крэпасць проста памерла, як паступова, без ежы і вады, памірае чалавек.
Аўтар бачыў крэпасць неўзабаве пасля вайны, калі яе подзвіг быў яшчэ малавядомы, а навокал ляжалі руіны. Пазней тут расчысцілі тэрыторыю, адкрылі музей і стварылі мемарыял з абеліскам і помнікам «Смага». Пры кожным наведванні мужнасць абаронцаў уражвала яго ўсё больш.
Старыя зрубы і сучасны горад
Падчас работ над мемарыялам будаўнікі адкрылі рэшткі старога Бярэсця — зямлянкі і зрубы. Для аўтара гэтая знаходка злучыла XI і XX стагоддзі: побач са слядамі мінулага рос горад з бібліятэкамі, інстытутам, чыгуначным вузлом і шматлікімі заводамі.
Брэст выпускаў газавую апаратуру, дываны, лямпы, электрапрыборы і тэкстыль. Аўтару здавалася, што кніга не паспявала за хуткім ростам прадпрыемстваў. Уражвала яго і гарадская зеляніна: ён лічыў Брэст адным з самых зялёных гарадоў СССР.