Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Гродна — меч, і воля, і слава
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Гродна ўзнікла на высокім беразе Нёмана, пры ўпадзенні ў яго Гараднічанкі. Упершыню яго згадалі ў 1128 годзе, калі гэта ўжо быў значны горад і цэнтр удзельнага княства. Замак бараніў памежжа, у пасадзе працавалі рамеснікі, а гандлёвыя сувязі сяга́лі Кіева, Прыбалтыкі і Захаду.
Абарона ад заваёўнікаў
Пасля татара-мангольскага нашэсця, якое спустошыла многія землі, Полацкая і Турава-Пінская землі, паводле аўтара, адбіліся вялікай цаной. Пазней татараў разбілі і пад Крутагор’ем, якое звязвалі з імем хана Койдана і якое цяпер называлася Дзяржынскам.
З захаду пагражаў Тэўтонскі ордэн, запрошаны Конрадам Мазавецкім у 1230 годзе. Аўтар нагадваў пра знішчэнне прусаў і бачыў у ім магчымы лёс беларусаў. Гродна ў 1284 годзе спустошылі, але наступныя паходы крыжакоў адбілі. Ваявода Давід Гродзенскі, сын Даўмонта, разграміў іх у 1314 годзе і пасля сам тройчы хадзіў на ордэнскія землі.
Вырашальным ударам па ордэне стала Грунвальдская бітва 1410 года. У ёй удзельнічалі польскія, літоўскія, беларускія і чэшскія сілы. Аўтар падкрэсліваў маштаб сечы і перавагу рыцарскіх даспехаў, якая не выратавала крыжакоў ад паражэння. Гродзенскі полк, паводле яго, быў найбуйнейшым сярод беларускіх.
Ад каралеўскага замка да сучаснай прамысловасці
Кароль Стэфан Баторый пабудаваў у Гродне новы замак, пазней перабудаваны. Мясцовыя майстры славіліся і працавалі ў іншых гарадах. Рэлігійная барацьба пашкодзіла гораду: магнаты і духавенства захоплівалі землі і выцяснялі рамеснікаў. Адначасова тут пашыраліся ідэі вальнадумства, свабоды веры і роўнасці.
Аўтар коратка прасачыў далейшую гісторыю краю: паўстанне 1863 года, рэвалюцыю, акупацыю, беспрацоўе і забароны на мову. У 1936 годзе забастоўкі ахапілі ўсе гродзенскія прадпрыемствы. За 1939 годам прыйшлі новая вайна, партызанская і падпольная барацьба.
У сучасным яму Гродне аўтар паказаў тэкстыльныя, скураныя, харчовыя і машынабудаўнічыя прадпрыемствы. Хімічны камбінат, створаны ў 1970 годзе, выпускаў угнаенні і сыравіну для капронавага валакна. Заводы будаўнічых матэрыялаў забяспечвалі рост горада, а дрэваапрацоўчы камбінат і фабрыкі рабілі мэблю і цацкі.
Стары горад і замкавы музей
Старыя вузкія вуліцы Гродна разыходзіліся радыусамі паміж мурамі, дрэвамі і дамамі з чырвонай чарапіцай. Тут быў дом польскай пісьменніцы Элізы Ажэшкі і заапарк, заснаваны аматарам прыроды Каханоўскім. У замку Баторыя размяшчаўся музей са зброяй, кнігамі, манетамі, мэбляй і археалагічнымі знаходкамі. На ганку стаялі гарматы, узнятыя з Нёмана пасля таго, як іх затапілі пры адступленні Пятра I.
За мостам над ярам, у замкавым двары, захаваліся рэшткі муроў Вітаўтавага замка і Ніжняй царквы — першай каменнай пабудовы Гародні. Сюды ж перавезлі старую курную хату з закуранымі бярвёнамі і малымі вокнамі.
Хата нагадала аўтару аповед дырэктара саўгаса пра старога, які адмаўляўся перасяляцца з такой жа халупы ў новы дом. Дзед тлумачыў:
Тут здаравей, прывык за свой век, а як толькі заходжу ў новую, у мяне адразу галава пачынае балець
Дырэктар таемна ўгаварыў трактарыста зачапіць рог старой хаты. Дзед вылаяў яго вынаходлівымі праклёнамі, але перасяліўся. Праўду яму адкрылі толькі тады, калі ён прывык да новага дома і ўжо хваліў яго.
Каложская царква і барочныя святыні
Ніжэй па Нёмане стаяла Каложская царква XII стагоддзя. Яе сцяна над ракой пасля ваенных пашкоджанняў і паводкі абрынулася разам з падмытым берагам; бераг умацавалі, а сцяну аднавілі з дрэва.
Падчас здымкаў фільма аўтар зайшоў у царкву і ўбачыў у сценах збаны-галаснікі, умураваныя для рэзанансу. Згадаўшы летапісны аповед пра гараджан, якія выпрабоўвалі тут гук, ён заспяваў старую песню. Уласны звычайны голас уразіў яго незвычайнай сілай. Успамінаючы гэта, аўтар паўтарыў:
«Галасна», ой, «галасна»!
Каменныя сцены было цяжка здымаць: сонца трапляла на іх толькі на захадзе ў доўгія дні. Здымачная група абліла муры вадой, каб змыць пыл. Калі з’явілася сонца, рознакаляровыя камяні і маёліка зазіхацелі, і аўтар параўнаў царкву з каменнай райскай птушкай.
Напрыканцы ён звярнуўся да барочнай спадчыны XVII—XVIII стагоддзяў: фарнага касцёла, манастыра брыгітак і францысканскага касцёла за Нёманам. У двары брыгітак захаваўся драўляны лямус XVII стагоддзя з арачнымі галерэямі, пабудаваны без цвікоў — на ўсечках і драўляных клінах.