Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/«Вялікія» малыя гарадкі
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Аўтар выбраў з сотняў невялікіх беларускіх гарадоў тыя, што запомніліся яму непаўторным абліччам і пра якія ён мог расказаць найлепш.
Наваградак і мясціны Міцкевіча
Наваградак, былую сталіцу Літоўскага княства, акружалі высокія ўзгоркі. Тут было халадней, чым у суседніх мясцінах: аднойчы экспедыцыя аўтара, прыехаўшы з Баранавіч, нібы трапіла ў больш познюю восень.
Над горадам узвышаліся дзве пашкоджаныя часам замкавыя вежы. Адсюль былі відаць возера Літоўка, дзе паводле падання разбілі крыжакоў, і курган, насыпаны ў 1924–1931 гадах з зямлі, дасланай з розных мясцін.
Курган быў прысвечаны паэту Адаму Міцкевічу, чыё дзяцінства і юнацтва прайшлі ў гэтых мясцінах.
У старым касцёле пад замкам хрысцілі Міцкевіча і вянчалі князя Ягайлу. Побач стаяў адноўлены дом-музей паэта, а ў ваколіцах захаваліся памятныя мясціны яго першага кахання і сустрэч з вальналюбнымі філарэтамі. Мясцовыя песні і паданні, паводле аўтара, далі паэту сюжэты і песеннасць; да радзімы ён імкнуўся і з чужыны.
Легенда і загадка Свіцязі
Апетую Міцкевічам Свіцязь акружалі старыя дубы, а яе вада была незвычайна чыстая. Паводле падання, на гэтым месцы стаяў горад, які праваліўся пасля малітвы жанчын, што баранілі яго ад ворагаў. Аўтар дапускаў, што паданні пра затопленыя гарады маглі ўзнікнуць з назіранняў за праваламі глебы, выкліканымі вымываннем вапняку.
Іншая загадка возера была прыроднай: апісаная аўтарам водарасць расла тут і ў трапічных азёрах Явы і Суматры. Падчас вайны немцы здабывалі яе для шпіталяў; аўтар лічыў, што яе ўласцівасці варта даследаваць. Свіцязь стала ландшафтным запаведнікам, дзе рыбу дазвалялася лавіць толькі вудай.
Слонім і яго ваколіцы
На беразе Шчары стаяў сямісотгадовы Слонім з маляўнічымі вуліцамі і строгімі будынкамі беларускага барока. Аўтар высока цаніў мясцовы музей, заснаваны М. Стаброўскім, хоць пасля смерці дырэктара экспазіцыя падалася яму горшай. У горадзе працавалі харчовыя, лёгкія і металаапрацоўчыя прадпрыемствы.
Побач былі канал, пабудаваны дзядзькам кампазітара Агінскага, камбінат у Альберціне, суровая царква-крэпасць у Сынкавічах і былы ўніяцкі манастыр у Жыровічах з каштоўным жывапісам.
Нясвіж і спадчына Радзівілаў
У Нясвіжы аўтар паказаў старыя дамы, ратушу з гандлёвымі радамі і друкарню, дзе Сымон Будны выдаў «Катэхізіс» у 1562 годзе. Горад быў рэзідэнцыяй Радзівілаў: пры іх будавалі, друкавалі кнігі і збіралі творы мастацтва, але неабмежаваная ўлада нараджала і жорсткасць, і дзівацтвы.
Адзін з князёў загадаў насыпаць улетку дарогу з солі, каб праехаць на санях з мядзведжай запрэжкай; пасля навакольныя людзі надоўга запасліся дарагой прывазной соллю. Іншы, Мікалай Сіротка, перадаў мяшчанам маёмасць пры ўмове штогадовых узносаў на бальніцу і школы. На гэтых прыкладах аўтар тлумачыў, якім бываў феадалізм у Беларусі:
Вось такі ён быў, з самадурствам, з натурамі, якія ўпыну не мелі, якіх разбэсціла неабмежаваная ўлада.
У замку захоўваліся зброя, каштоўнасці, мастацкія зборы, бібліятэка і архіў, але амаль усё вывезлі за межы Беларусі падчас падзелаў, войнаў і акупацый. Сам замак паміж азёрамі, з вежамі, дваром і вялікім паркам, аўтар лічыў адным з найлепшых палацава-замкавых комплексаў.
Ад Пінска да Міра
Аўтар згадаў Пінск з калегіумам і барокавымі помнікамі, а таксама трагічную барацьбу гараджан і сялян пад кіраўніцтвам Нябабы. Ён назваў Мазыр, Оршу з ільнокамбінатам і помнікам першаму залпу «кацюш», Рагачоў з абрывамі над Дняпром.
У Гальшанах аўтар некалі пралез падземным ходам і знайшоў цямніцу; пасля ход расчысцілі для наведнікаў. Ён адзначыў планавую забудову Варнян і замак у маленькім Міры, дзе раней выбіралі ромскага караля.
Памінанне суддзі ў Давыд-Гарадку
У чэрвені 1969 года аўтар трапіў у Давыд-Гарадок на Гарыні. Мясцовыя жыхары вырошчвалі кветкі на кожным сухім лапіку зямлі і гандлявалі імі аж да Сібіры. Тут аўтар убачыў гадавое памінанне вярхоўнага ромскага суддзі Гарасіма Базылевіча.
Суддзя прыехаў у мястэчка разбіраць справу, але ўтапіўся, спрабуючы выратаваць дзяўчыну-падлетка. На памінкі сабраліся ромы з усёй Беларусі: навукоўцы, рабочыя і вандроўнікі. На могілках загадзя падрыхтавалі пачастунак, а ў яркай працэсіі вялі каня нябожчыка. Адзін з удзельнікаў папрасіў аўтара сфатаграфаваць яго:
— З канём сфатаграфуй. Яго конь. Калі ласка, з канём.
Суддзю паміналі пад шатром: паводле апісанага аўтарам звычаю, так праводзілі нябожчыка незалежна ад таго, дзе ён жыў. Гэтай сцэнай аўтар завяршыў аповед, прызнаўшы, што не паспеў расказаць і малой часткі ўбачанага на беларускіх дарогах.