Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Назад да Кіеўскай Русі
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
У адрозненне ад старажытнагрэчаскага падання пра залаты век, за якім наступалі ўсё горшыя часы, аўтар убачыў у гісторыі чалавецтва шлях ад цяжкага першабытнага жыцця да паступовага развіцця.
Курганы і памылка дзяцінства
Сляды мінулых эпох аўтар знаходзіў па ўсёй Беларусі: у курганах над Дняпром і Свіцяззю, у чарапках на старажытных паселішчах. У дзяцінстве ён з сябрамі раскапаў курган над Дняпром і знайшоў вялікі чырвоны шкілет, гаршчок і пярсцёнак. Пазней яму казалі, што гэта магло быць важнае археалагічнае адкрыццё, але знаходка была страчана. Аўтар шкадаваў пра свой учынак:
Менавіта таму і не трэба нікому, акрамя вучоных, капаць курганы.
Пад Ушачамі ён бачыў цэлыя кіламетры старых курганоў. Паводле мясцовых паданняў, у іх пахаваныя волаты, якія баранілі зямлю, а некаторыя спалі да часу вялікай бяды.
Ад палявання на мамантаў да земляробства
Мяркуецца, што неандэртальцы жылі на тэрыторыі Беларусі яшчэ ў сярэднім палеаліце, калі тут была тундра. Ад холаду і вялікіх драпежнікаў ім дапамагалі абараняцца агонь і крамянёвыя прылады. Пазней людзі пачалі будаваць жыллё і аб’ядноўвацца ў вялікія групы, каб паляваць. На стаянках Гомельшчыны знайшлі косці многіх жывёл і жытло з чарапоў, костак і біўняў мамантаў.
У мезаліце з’явіліся лук і стрэлы. На аленяў, ласёў і іншых жывёл можна было паляваць меншымі групамі, таму вялікія аб’яднанні распадаліся на сем’і. Да таго часу тэрыторыя Беларусі была заселена. У неаліце развіліся земляробства і жывёлагадоўля, людзі навучыліся шліфаваць сякеры, вырабляць чаўны і гатаваць ежу ў гліняным посудзе. Аўтар падкрэсліў, што гэты сцісла апісаны шлях заняў каля 25 тысяч гадоў.
Каля Краснасельскага археолагі выявілі прыкладна тысячу старажытных шахт па здабычы крэменю. Пяць тысяч гадоў таму шахцёры прабівалі вузкія падземныя хады касцянымі і рагавымі прыладамі, працуючы пры святле вогнішчаў і задыхаючыся ад дыму. Краснасельскі крэмень забяспечваў прыладамі ўсё Панямонне.
Жалеза, багацце і войны
У бронзавым веку крэмень заставаўся ва ўжытку, бо мясцовых запасаў медзі і волава не было. Затое балотнай жалезнай руды на Беларусі хапала. Жалезныя прылады дапамаглі развіваць земляробства і жывёлагадоўлю, але назапашванне багацця суправаджалася няроўнасцю, набегамі і войнамі. Аўтар параўнаў выкарыстанне жалеза са з’яўленнем атамнай зброі:
Жалеза перш за ўсё ўжылі як меч, а не як серп. Што ж дзіўнага? Хірасіма таксама была раней за першую атамную электрастанцыю.
Балты і прыход славян
Плямёны змянялі і засвойвалі адно адно, таму вызначыць іх паходжанне няпроста. Аўтар звярнуўся да назваў рэк і азёр: прышэльцы часта захоўвалі мясцовыя назвы, нават не разумеючы іх. Славянскія назвы вадаёмаў пачалі з’яўляцца ў сярэдзіне першага тысячагоддзя нашай эры.
Паводле аўтара, да прыходу славян большую частку тэрыторыі Беларусі насялялі балты, блізкія да сучасных літоўцаў. Яны пакінулі назвы вадаёмаў і змяшаліся з прышэльцамі. Пытанне пра прарадзіму славян заставалася прадметам спрэчак, але каля пятнаццаці стагоддзяў таму славяне ўжо жылі на гэтай зямлі.
Паездка на Хатомельскае гарадзішча
Аўтар пабываў на Хатомельскім гарадзішчы пад Столінам, якое лічыў самым раннім славянскім гарадзішчам Беларусі. Ад вёскі Рубель ён ехаў машынай, а потым ішоў праз мокры луг і балота. Калісьці паселішча абаранялі дрыгва, рака, падвойныя валы і равы. Цяпер рака адышла, валы зараслі хмызамі, а на месцы селішча расло жыта.
Вяртаючыся па кладках, аўтар праваліўся ў гразь. Каля моста мясцовы мужчына пажартаваў, што госць цяпер па выглядзе ног падобны да тутэйшых. Жанчына дадала:
— І нашае гразі з сабой крыху ўвязэце,— смяецца баба.
Аўтар засмяяўся разам з імі. У гэтых людзях ён убачыў нашчадкаў старажытных жыхароў і адчуў, што справа продкаў не прапала марна.
Племянныя саюзы і агульныя багі
Пад уплывам знешняй небяспекі плямёны аб’ядноўваліся ў саюзы. На беларускіх землях склаліся саюзы крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў і паўночнай галіны драўлян. Хоць плямёны трымаліся адасоблена, іх, верагодна, збліжалі мова, гандлёвыя мясціны, багі і свяцілішчы.
Ідалаў знаходзілі рэдка: большасць была драўляная, а многія былі знішчаны. Найбольш славутага каменнага ідала з-пад Супрасля вывезлі, але іншыя захаваліся ў музеях.