Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Прадзяржава і яе люд
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Агульная дзяржава і яе спадчына
Аўтар звязаў пачатак свядомай гісторыі будучых беларусаў, украінцаў і рускіх з Кіеўскай Руссю. Да аб’яднання плямёны падштурхоўвалі агульныя ворагі, мова і гандлёвы шлях «з варагаў у грэкі». Дзяржава складалася дзеля абароны ад чужынцаў.
Пра агульную спадчыну нагадвалі Сафійскія саборы ў Кіеве, Полацку і Ноўгарадзе і літаратурныя помнікі, у тым ліку «Слова аб палку Ігаравым». Паходжанне яго аўтара заставалася невядомым: даследчыкі спрачаліся пра крывіцкія і дрыгавіцкія элементы ў творы. Але падрабязнасці сведчылі, што ён добра ведаў землі Русі — ад кіеўскага Борычавага ўзвозу да мінскай Нямігі.
Хрысціянства і супраціў яму
Прыняцце хрысціянства, паводле аўтара, умацавала дзяржаву і спрыяла пашырэнню пісьменнасці. Аднак на беларускіх землях новую веру доўга не прымалі. Адна з магчымых прычын супраціву — нянавісць да князя Уладзіміра, які спаліў Полацк і забіў полацкага князя Рагвалода з сям’ёй.
Дачку Рагвалода Рагнеду Уладзімір узяў за жонку, а пазней, калі прывёз нявесту з Візантыі, выселіў яе ў Ізяслаўль. У Заслаўі яшчэ паказвалі вал, звязаны з яе імем.
Сярод іншых магчымых прычын аўтар назваў барацьбу за незалежнасць і памяць пра разню, якую ў зямлі радзімічаў учыніў ваявода Воўчы Хвост. Супраціў мог тлумачыцца і прыхільнасцю да старых звычаяў: рэшткі язычніцкіх вераванняў жылі доўга. Яшчэ ў канцы XVIII стагоддзя святар паведамляў начальству, што сяляне адной вёскі таемна трымалі ідала.
Сляды пісьменнасці і яе межы
Пра пісьменнасць сведчылі знаходкі ў Бярэсці, дзе сярод добра захаваных драўляных пабудоў і маставых знайшлі грабеньчык з выразанай кірылічнай азбукай. Захавалася і віцебская грамата на бяросце. Надпісы трапляліся на пасудзінах, частках верацёнаў, крыжах, іконах і камянях.
У Дзвіне каля Полацка ляжаў камень з просьбай да Бога дапамагчы Барысу, а на полі каля Коханава — камень з надпісам 1171 года. Аўтар бачыў такія помнікі і прызнаваўся, што яны выклікалі ў яго пачуццё сувязі з мінулым:
Дзіўны настрой ахоплівае ля іх чалавека, пачуццё прыналежнасці да гісторыі.
Разам з тым аўтар перасцерагаў ад высновы, што пісьменнасць была шырока распаўсюджаная. У прыклад часта прыводзілі берасцяны ліст Стэфана да Няжылы з просьбай купіць жыта за шэсць грыўняў. Але Стэфан меў адзенне на продаж, а названая сума дазваляла наняць чатырох работніц на шэсць гадоў. Таму аўтар меркаваў, што пісьменнымі былі перадусім заможныя людзі.
Праца, побыт і першыя пісьменнікі
Бяднейшыя жыхары маладых гарадоў і вёсак займаліся рамёствамі і земляробствам. Яны сеялі збожжа, бабовыя, лён і каноплі, палявалі, лавілі рыбу і збіралі мёд дзікіх пчол. Аўтар адзначыў, што грэчка была вядомая на беларускіх землях задоўга да XV стагоддзя: яе старажытныя зярняты знаходзілі, напрыклад, у Гродне.
Вярхушка ваявала, кіравала і судзіла. Яе прадстаўнікі жылі ва ўмацаванай частцы горада, у дамах з фрэскамі, карысталіся прывазным і мясцовым посудам, гулялі ў шахматы і ўпрыгожвалі жыллё.
У гэты час з’явіліся першыя пісьменнікі. Іх творы былі пераважна царкоўнымі: жыціямі святых, апісаннямі паломніцтваў і казаннямі. Аднак у казанні пісьменніка XII стагоддзя Кірылы Тураўскага аўтар пачуў жывое апісанне вясновай прыроды.
Кірыла Тураўскі апісваў абуджэнне дрэў і садоў:
Сёння дрэвы парасткі выпускаюць і кветкі водарныя працвітаюць, і вось ужо сады струменяць салодкі пах...
Гэтая карціна нагадала аўтару майскі вечар: людзі адпачываюць каля хаты, цвітуць сады, а дзеці ловяць хрушчоў. Ён уяўляў, што і ў часы Кірылы жыццё выглядала гэтак жа.