Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/І паўстаў род на род і племя на племя
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Князі ваююць за ўладу
У сярэднявеччы на беларускіх землях людзі дзяліліся на простых залежных жыхароў і «лепшых людзей». Асветніца Ефрасіння Полацкая радасна пайшла ў манастыр, не лічачы гэта ахвярай. Аднак з часам пачаліся феадальныя ўсобіцы: князі ваявалі паміж сабой, і славяне забівалі адно аднаго.
Чытаючы летапісы, аўтар убачыў, як барацьба за ўладу руйнавала нават сямейныя сувязі, а ворагі карысталіся княжацкімі сваркамі. Караткевіч так апісаў адносіны паміж супернікамі:
Няма сваяка, бацькі, друга, брата — ёсць прэтэндэнты на ўладу.
Пра пакуты падданых у той час пісаў і Адам Міцкевіч у творы «Мешка, князь Наваградскі». Караткевіч прывёў яго словы ва ўласным перакладзе: стогн народа, які далятаў да князя, не выклікаў у таго спачування.
І адбіваўся стогн, што енчыў люд падданы,
Ад гарадскіх муроў, ад вежаў, ад паркана,
Калі ж і далятаў да княжаскага вуха,
То князь ім пагарджаў ці краем вуха слухаў.
Героі «Слова»
Пры ўсёй жорсткасці той барацьбы ў ёй былі і свае героі. Аўтар «Слова» расказаў пра двух, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі. Адзін з іх, Ізяслаў, сын Васількоў, загінуў у бітве з літоўцамі; па ім сумна плакалі гарадзенскія трубы.
Другім героем быў полацкі князь Усяслаў. Караткевіч назваў яго амаль міфічнай асобай за дзёрзкасць і здольнасць лавіць удачу. Хоць князь не раз ваяваў з Ноўгарадам і Кіевам, аўтар «Слова» не асудзіў яго, а прасіў нашчадкаў спыніць сваркі, каб вярнулася слава Усяслава.
Караткевіч меркаваў, што прычынай такой прыхільнасці магла быць смелая авантурнасць князя: талент і гатоўнасць да прыгод без пошуку асабістай выгады. Усяслава здрадліва ўзялі ў палон і кінулі ў цямніцу, але падчас паўстання кіяўляне вызвалілі яго і пасадзілі на княжацкі прастол.
Полацкія званы і паданне пра ваўкалака
Насуперак велічы і багаццю Кіева, Караткевіч уявіў, што Усяслаў чуў там званы полацкай Сафіі. Князю нібыта ўспаміналіся родныя лясы, заснежанае паселішча, ваўчынае выццё за вёскамі і хатні цень на сцяне. У аўтарскім уяўленні ўсё іншае страціла для яго значэнне.
Далей Караткевіч звярнуўся да вобраза князя са «Слова»: той імчаў, як люты звер, адкрываў браму Ноўгараду і ваўком скакаў да Нямігі. Аўтар падкрэсліў легендарную здольнасць Усяслава:
Чарадзей. У ваўка можа ператварацца.
Караткевіч выказаў здагадку, што менавіта ад гэтай легенды магло пайсці паданне пра здольнасць асабліва спрытных беларусаў па сваёй волі ператварацца ў ваўкалакаў і зноў станавіцца людзьмі.