Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Літва. Белая Русь
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Деление пересказа на разделы — условное.
У XIII стагоддзі беларускім і літоўскім землям пагражалі крыжакі і татара-мангольская навала. Аўтар нарыса звязваў з гэтай небяспекай аб’яднанне земляў у Вялікім княстве Літоўскім і пачатак фарміравання беларускага народа.
Саюз перад супольнай пагрозай
Паўночна-заходнія княствы здолелі адбіцца ад татараў, але краіна знясілела. Паводле аўтара, войска пад кіраўніцтвам Скірмунта і Ракутовіча перамагло захопнікаў пад Крутагор’ем, слуцкі князь адбіў іх ад Слуцка, а невядомы Іванка, магчыма, просты чалавек, — ад Крычава.
Літоўскія землі Жэмайція і Аўкштайція і беларускія княствы былі добра знаёмыя паміж сабой. Ім пагражалі не толькі татары, якія захапілі іншыя рускія княствы, але і Лівонскі ордэн з поўначы і Тэўтонскі ордэн з захаду. Аўтар лічыў іх яднанне гістарычнай неабходнасцю:
Без яднання было не жыць.
На яго думку, літоўцы прынеслі неабходную моцную вярхоўную ўладу, але не разбурылі мясцовых парадкаў. Яны сяліліся на новых землях, жаніліся са славянкамі, прымалі хрысціянства, а іх нашчадкі пераходзілі на старабеларускую мову. Яна стала мовай суда і дзяржаўных актаў; на ўкраінскіх землях у актах ужывалася стараўкраінская, якую ў той час было яшчэ цяжка аддзяліць ад старабеларускай.
Аўтар параўноўваў нешматлікіх літоўцаў, якія растварыліся сярод славянскага насельніцтва, з балгарамі, што далі назву будучай дзяржаве. Літоўская мова засталася жывой найперш на землях іх паходжання. Вялікае княства Літоўскае ён апісваў як баявы саюз і федэрацыю народаў, у якой беларусы, прынамсі да ўніі, захавалі мову, кнігу, навуку і ўласныя законы.
Жывая мова ў рукапісах
Паводле аўтара, у гэтай федэрацыі з XIII стагоддзя складаліся асобная беларуская мова і беларускі народ. Старажытныя кнігі, аднак, не заўсёды паказвалі змены ў жывой гаворцы: пісцы трымаліся традыцыі, таму новыя рысы амаль не траплялі на пісьмо.
Сведчаннямі тагачаснага вымаўлення аўтар называў частыя апіскі і «Аль-Кітабы» — свяшчэнныя кнігі беларускіх татар, напісаныя па-старабеларуску арабскім пісьмом. У ім былі знакі для гукаў, якія дазвалялі дакладней перадаць асаблівасці гаворкі і дапамагалі чытаць рукапісы, напісаныя кірыліцай.
Усходнія славяне тады размаўлялі па-рознаму, але пісалі амаль аднолькава. Таму аўтару было цяжка выразна размежаваць іх літаратуры і нацыянальную прыналежнасць некаторых дзеячаў.
Кніжнікі паміж Беларуссю, Украінай і Расіяй
У прыклад аўтар прыводзіў братоў Мамонічаў, якія ў XVI стагоддзі друкавалі кнігі для Беларусі і Украіны, і пісьменніка ды грамадскага дзеяча Мялеція Сматрыцкага, які нарадзіўся на Падоллі, а вучыўся і працаваў у Вільні.
Часам, аднак, такую прыналежнасць можна было вызначыць. Беларусам аўтар называў друкара-асветніка Францішка Скарыну, чые кнігі былі вядомыя таксама ва Украіне і Расіі.
Беларусам быў і друкар Пятро Мсціславец, якога аўтар лічыў, хутчэй за ўсё, вучнем Скарыны або вучнем яго вучня.
Друкарская справа перайшла з Беларусі ў Маскоўскую дзяржаву. Калі там фанатыкі спалілі друкарню Мсціслаўца і рускага друкара Івана Фёдарава, абодва ўцяклі ў Беларусь; пазней друк пашырыўся і ва Украіне.
Аўтар згадваў і іншыя сувязі: ва Украіне і Расіі ведалі кнігі Скарыны, беларус Сімяон Полацкі вучыўся ў Кіева-Магілянскай акадэміі, а палымяную публіцыстыку ўкраінца Івана Вішанскага чыталі ў Беларусі. Гэтымі прыкладамі ён паказваў, як цесна перапляталіся кніжныя культуры суседніх народаў.