Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Нязмерна цяжкія часы
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Прыгон і багацце паноў
На беларускіх землях з цягам часу ўзмацняліся дзве з’явы: феадальныя павіннасці і барацьба паміж каталіцтвам і праваслаўем. У Заходняй Еўропе расла патрэба ў хлебе, льне, пяньцы і лесе. Магнаты пашыралі палі, таму ім патрабавалася больш сялянскай працы.
Паводле валочнай памеры 1557 года зямлю падзялілі на валокі і замацавалі за гаспадаркамі. За карыстанне зямлёй сяляне мусілі выконваць павіннасці. Іх прадукцыя ішла на захад, а багацце паноў расло: на змену суроваму побыту ранейшых князёў прыйшла раскоша палацаў і каштоўнага адзення. За яе, паводле аўтара, плаціў селянін, але ён жа і паўставаў.
Саюз з Польшчай і рэлігійная барацьба
Перад пагрозай Тэўтонскага ордэна насельніцтва гарадоў і купцы схіляліся да саюзу з блізкай мовай і верай Масквой. Частка магнатаў лічыла яе занадта далёкай і шукала саюзу з Польшчай. Заключаная ў Крэве ў 1385 годзе унія дапамагла перамагчы крыжакоў, але спрыяла і распаўсюджванню каталіцтва. Ягайла абяцаў папу перавесці ў яго беларусаў і ўкраінцаў.
Масква тым часам заставалася пад татарскай залежнасцю да стаяння на Угры ў 1480 годзе. Паводле аўтара, дапамога хану ад караля Казіміра IV не падышла праз выступленне беларускіх праваслаўных князёў. Князі паплаціліся галовамі, а каталіцкі ўплыў у краі ўзмацніўся. Пазней адбываліся і іншыя выступленні праваслаўных феадалаў, у тым ліку змова Міхала Глінскага.
Аўтар лічыў, што за ідэяй рэлігійнага міру хаваліся прыгнёт і страта мовы. Гарадскія сутычкі ён тлумачыў не фанатызмам, а абаронай чалавечай годнасці. Пра тагачаснае стаўленне да веры ён прыводзіў жартоўную легенду: жанчына раіла куме заказаць імшу супраць злога мужа ў Божай Маці, бо тая як жанчына яе зразумее.
Барацьбу ўзначалілі брацтвы, у якіх шляхціц і селянін мелі роўнае становішча. Яны адкрывалі друкарні і школы на роднай мове, падтрымлівалі асветнікаў. Сацыяльны і рэлігійны падзел часта супадаў, хоць былі і праваслаўныя шляхціцы, і сяляне-католікі. Пра вынік гэтага падзелу аўтар пісаў:
І вось народ, раздзёрты на дзве паловы, зубамі рваў брата па крыві.
Казацкія паходы і сялянскія бунты
Тысячы беларускіх сялян уцякалі на Запарожскую Сеч і ваявалі ў казацкіх войсках. На Беларусі не было такой сталай вайсковай арганізацыі, але казацкія загоны прыходзілі на дапамогу мясцовым паўстанцам. Украінскія выступленні таксама выклікалі хваляванні ў Беларусі.
У 1590 годзе атаман Мацюшка Гультай напаў на Магілёў; да яго далучыліся сяляне. Ягоны атрад выпальваў маёнткі, узяў Быхаў і расправіўся з растаўшчыкамі, арандатарамі і шляхтай.
У кастрычніку 1595 года на Беларусь прыйшоў з тысячай людзей казацкі кіраўнік Севярын Налівайка і захапіў Слуцк са зброяй і гарматамі.
Ягонае войска вырасла ўдвая, разбіла пад Слуцкам шляхту, а сялянскія бунты дайшлі да Мінска. Паўстанцы ўзялі Магілёў, забівалі заможных жыхароў і палілі крамы. Калі падышло значна большае войска гетмана, яны адбіліся і адступілі. Налівайка ўзяў Рэчыцу, рушыў на Пінск і з дзвюма тысячамі людзей вярнуўся ва Украіну.
У 1601–1602 гадах атрад Дубіны напаў на Віцебск. Шляхта і заможныя гараджане захапілі яго з паплечнікамі — казакамі і сялянамі — і пасадзілі на кол.
Гарадскія паўстанні
Яшчэ ў 1584 годзе ў Полацку паўсталі супраць грэгарыянскага календара, які лічылі каталіцкім, і грамілі панскія дамы. У Магілёве ў 1606 годзе цяжкія падаткі на вайну з Масковіяй і злоўжыванні гарадской рады выклікалі паўстанне. Жыхары разагналі раду і занялі ратушу; іх узначаліў рамеснік Стахор Мітковіч.
Новымі раднікамі сталі рамеснікі. Барацьба цягнулася чатыры гады, пакуль у 1610 годзе Сігізмунд III не задушыў паўстанне; кіраўнікоў павесілі. У 1616 годзе сяляне пад Глускам разбілі полк пана Сянкевіча.
У 1623 годзе выступіў Віцебск. Біскуп Іясафат Кунцэвіч прымусова насаджаў царкоўную унію, закрываў цэрквы, саджаў людзей у турмы і здзекваўся з магіл праваслаўных. У Оршы яго не пусцілі, а Магілёў зачыніў перад ім брамы і выставіў гарматы.
12 лістапада ў Віцебску ўдарылі ў набат. Гараджане, сяляне і добраахвотнікі з іншых гарадоў перабілі біскупскую ахову, забілі Кунцэвіча і кінулі яго цела ў Дзвіну. Пасля прыходу войска дваццаць удзельнікаў паўстання пакаралі смерцю.