Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Горад магілы Льва
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Аўтар прапанаваў перабрацца старажытным шляхам з басейна Дзвіны ў басейн Чорнага мора і спусціцца па Дняпры да Магілёва. Сучасны горад стаяў на высокім правым беразе, парэзаным ярамі, каля ўпадзення ў Дняпро Дубровенкі. Назвы забудаваных раёнаў Машакоўка і Дзебры нагадвалі пра былыя лясныя нетры.
Легенда пра Машэку і назву горада
Паводле легенды, якую апрацаваў Янка Купала, у гэтых нетрах жыў асілак і разбойнік Машэка.
Калі ён пагнаў плыты ва Украіну, каб зарабіць на вяселле, князь сілай забраў яго нявесту ў замак. Машэка не мог туды ўварвацца, таму зрабіў сабе логава пад каранямі ў пушчы і надзеў воўчыя шкуры. Хутка ўсё наваколле яго баялася.
Аднойчы Машэка пераняў княскі вазок, разагнаў варту і забіў князя ў паядынку. Жанчыну ён прынёс у сваё логава, але яна ўжо прывыкла да раскошы і золата. Калі Машэка заснуў, яна зарэзала яго. Над забітым насыпалі гару.
У прыведзеных аўтарам радках Купала звязаў назву горада з магілай асілка:
Над ёю з часам дрэвы палі
І горад вырас, як з зямлі,
Яго Магілевам назвалі,
Бо йнакш прыдумаць не маглі.
Гару з магілкамі каля месца пахаванняў называлі Машэкавай.
Бунты, войны і Мікольская царква
Магілёў узнік на месцы старога замка ў 1267 годзе. Яго гісторыя была бурнай: горад перажыў напады войскаў, а ў канцы XVI стагоддзя тут былі змовы з казацкімі атаманамі Мацюшкам Гультаём і Севярынам Налівайкам. Пасля чатырохгадовага бунту ў пачатку XVI стагоддзя чатыром яго кіраўнікам адсеклі галовы, а званам, якімі склікалі людзей на трывогу, вырвалі языкі.
На Магілёўскім падоле стаяла Мікольская царква — выдатны ўзор беларускага барока. Аўтар звязаў з ёй эпізод з жыцця школьнага настаўніка Дзмітра Нагога, які некаторы час непрыкметна жыў пры царкве.
Паводле аўтара, тут у Нагога зарадзілася задума, якую ён пачаў ажыццяўляць, магчыма, атрымліваючы ўказанні і збіраючы паплечнікаў. Пазней ён узняўся да царскай улады пад імем Дзімітрыя, а пасля бесслаўна загінуў як Лжэдзімітрый II.
Горад перажыў і шведскае нашэсце, і іншыя войны. У Вялікую Айчынную вайну Магілёў трымаў абарону 25 дзён, з 1 па 26 ліпеня 1941 года. Ён быў моцна разбураны, таму старажытных помнікаў у ім засталося мала.
Майстры, прамысловасць і культура
Магілёў здаўна славіўся збраярамі, ювелірамі, ганчарамі, майстрамі керамікі і ткачамі. У сучасным аўтару горадзе асабліва вылучалася хімічная прамысловасць: завод штучнага валакна выпускаў шоўк, штапель і цэлафан, а камбінат сінтэтычнага валакна — валокны розных тыпаў. Працаваў таксама хімічны камбінат «Зара».
Мясцовыя заводы выраблялі ліфты, электрарухавікі і абсталяванне для вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Аўтамабільны завод выпускаў цягачы, машыны для земляных і падземных работ, а таксама самазвалы для бездарожжа.
Культурнае жыццё горада таксама мела даўнюю традыцыю: з XVI стагоддзя тут вялі летапіс і існавалі школы. У час аўтара ў Магілёве рыхтавалі інжынераў, настаўнікаў і тэхнікаў, працавалі бібліятэкі і музеі.
Аўтар са шкадаваннем адзначыў, што ў гады вайны з аднаго з найлепшых беларускіх музеяў, магілёўскага, знік крыж Лазара Богшы. Гэты славуты ювелірны выраб быў зроблены ў Полацку на загад асветніцы Ефрасінні Полацкай.
Побач з музеем народнай творчасці, бібліятэкамі і паркамі аўтар згадаў раку і поймы з ляснымі тэрасамі. Завяршыў ён аповед прызнаннем любові да роднага краю:
Прыдняпроўе, яблычная мая радзіма.