Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Каля хаты ў садочку
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Перад апісаннем беларускага вясковага двара апавядальнік нагадаў, што многія старыя звычаі і асаблівасці побыту ўжо забыліся або захаваліся толькі ў асобных мясцінах. Хаты станавіліся больш падобнымі адна да адной, у іх з’явіліся халадзільнікі, пральныя машыны і тэлевізары. Ён радаваўся гэтым пераменам, але хацеў бачыць старыя хаты хоць бы ў музеі пад адкрытым небам і зберагчы ў аздабленні жылля непаўторныя ручнікі і даматканыя посцілкі.
Сваё стаўленне да мінулага апавядальнік праілюстраваў вершам «Жалейка». У ім дзед расказаў унуку, як, не маючы адукацыі, выходзіў у поле і выказваў у ігры на жалейцы смутак па цяжкім жыцці. Унук адказаў, што не шкадаваў тых часоў і радаваўся магчымасці вучыцца ў школе, але дадаў:
Адно толькі, дзеду... хацеў бы я чуць —
як плача жалейка у полі
Чысты двор і гаспадарчыя пабудовы
Пакінуўшы хату, апавядальнік перайшоў на чысты двор, абсаджаны вішнямі, слівамі і рабінамі; каля плота маглі расці бярозы або ліпа. У траве цвілі дробныя рамонкі, а вясной — дзьмухаўцы. Тут звычайна знаходзіўся склеп, які на поўдні называлі лёхам. Яшчэ адзін склеп пад падлогай хаты ці сенцаў дазваляў трымаць частку запасаў пад рукой. У скляпах захоўвалі бульбу і гародніну, квашаную капусту і гуркі, мочаныя яблыкі, грыбы, ягады, а ў рыбака — і салёную рыбу.
Далей ляжаў задні двор для жывёлы, акружаны хлявамі. У крытай павеці складалі дровы і гаспадарчыя прылады: раней там стаялі вазы, сані і плугі, пазней — прылада для абганяння бульбы конем, узятым у калгасе. Двор замыкала вялікая клуня, а ў стараннага гаспадара была і капцільня.
Гумно, пажар і гаспадарскі гумар
Раней на задворках кожнай хаты было гумно, дзе сушылі і малацілі снапы. Адтуль збожжа пераносілі ў засекі клуні. Для апавядальніка гумно было сімвалам цэлага года сялянскай працы, і ён згадаў пра гаспадара Яўхіма, у якога яно згарэла разам са снапамі.
На папялішчы Яўхім бедаваў пра вынік пажару, але раптам знайшоў і суцяшэнне:
Але ж затое і мы-шэй ляснула!!!
У гэтым жарце апавядальнік убачыў стойкасць і здольнасць знаходзіць маральны выйсце нават з безнадзейнага становішча. Пры калектыўнай гаспадарцы патрэба ў гумнах адпала, і яны заставаліся толькі сям-там.
Лазня і сад за дваром
Затое лазняў стала больш: дзе не было агульнавясковай, яны стаялі амаль у кожным двары або служылі некалькім суседнім сем’ям. На гарачыя камяні паддавалі разведзены бярозавік, квас або ваду з распаранай мятай і іншымі травамі. Напарыўшыся, людзі беглі ў рэчку ці качаліся ў снезе.
За дваром знаходзіліся гарод і сад. Апавядальнік адзначыў, што за апошнія дзесяцігоддзі садоў пабольшала, і назваў мясцовыя гатункі: жоўтую празрыстую антонаўку, слуцкую бэру, ур’янтоўку, сапяжанку і духмяную лошыцкую вішню. Халодны яблык, знойдзены восенню ў садзе, нібы вяртаў маладосць.
На градах раслі гарох, кроп, каноплі, мак і рэвень, які апавядальнік назваў «беларускім апельсінам»; з вулляў выляталі пчолы. Уначы пад дрэвамі можна было пачуць, як цяжкія антонаўкі падаюць на дах і скочваюцца па ім.
Вадзяныя млыны і старыя ветракі
На ўскраіне вёскі стаяў вадзяны млын. Увечары яго кола ўздыхала, у сажалцы адбіваліся зара і сосны, ластаўкі чаплялі крыламі ваду, а рыба плёскалася. Тут было таямніча і крыху трывожна; апавядальнік нагадаў, што некалі млынароў лічылі ведзьмакамі.
Ветракі ў Беларусі сустракаліся рэдка, пераважна на Случчыне і пад Клецкам. Апавядальнік бачыў там паўтаравекавыя ветракі з цалкам драўлянымі механізмамі. Але ў перапрацоўцы збожжа ім ужо было не спаборнічаць з элеватарамі, паравымі млынамі і млынзаводамі.