Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/За вёскаю разлівы каласоў
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Апавядальнік апісаў сельскую гаспадарку Беларусі пачатку 1970-х гадоў: палі розных краёў, жывёлагадоўлю, сады і машыны. За зменамі ў сялянскай працы ён бачыў нязменныя настойлівасць і веліч земляроба.
Палі ад поўначы да Палесся
На поўначы, на азёрнай і ўзгорыстай Мядзельшчыне, палі былі невялікія і камяністыя. Мясцовая загадка, якую прывёў апавядальнік, апісвала поле праз яго прыкметы:
Поле ў паясках, поле ў піражках, поле ў дзірачках
Паяскамі былі межы, піражкамі — камяні, а дзірачкамі — пустыя сцябліны на іржышчы. Камяні сцягвалі на межы машынамі і будавалі з іх гаспадарчыя будынкі, але ворыва і дажджы зноў выносілі іх на паверхню. На палетках раслі канюшына, ячмень і гарох, сінелі вялізныя льняныя прасторы.
У сярэдняй паласе памер палёў залежаў ад мясцовасці: на ўзгорыстай Навагрудчыне яны былі меншыя, на раўніннай Случчыне — шырокія. На паўднёвым усходзе вырошчвалі гародніну, у тым ліку ў буйных цяплічных гаспадарках. На роўным Палессі камянёў амаль не было; там сеялі грэчку і проса, кармавы лубін, каноплі, тытунь і цукровыя буракі. На дрэвах пасярод палёў стаялі пчаліныя калоды.
Галоўныя культуры і кармы
Асаблівае месца займала бульба: амаль паўсюль пад ёй было да пятай часткі пасяўной плошчы. Яе перапрацоўвалі на спіртавых і крухмальных заводах. Сярод збожжавых пераважала азімае жыта, якое займала трэць іх плошчы; пшаніцы адводзілі значна менш.
Ячмень быў патрэбны для супу і піва, а авёс — для корму жывёле. На Бярэзіне на аўсяныя палі ўначы прыходзілі ласавацца мядзведзі, чым выклікалі незадавальненне калгаснікаў. Для развітой мяса-малочнай гаспадаркі вырошчвалі таксама лубін, кукурузу на сілас, канюшыну і карняплоды.
Статкі, птушка і звяры
У рэспубліцы налічвалася амаль шэсць мільёнаў галоў буйной рагатай жывёлы. Апавядальнік уявіў вечар на Дняпры: вялікі статак пераплываў раку на свежую пашу, а пастух суправаджаў яго ў чаўне.
Знаёмы вясковец трымаў сем коз, бо не мог іх прадаць, а зарэзаць не адважваўся. Калі апавядальнік спытаўся, ці есць ён свініну, той пасля роздуму адказаў:
Свінню ем. Калі б свінню не есці, яна б... увесь свет запаланіла
Свініну шырока выраблялі: у 1972 годзе яна складала амаль палову атрыманага ў Беларусі мяса. Авечак жа трымалі менш, чым раней, бо замест традыцыйнага адзення з воўны і аўчыны з’явіліся фабрычныя і сінтэтычныя рэчы. Апавядальнік прыгадаў і жартоўную сцэнку, у якой воўк схапіў авечку на вачах пастухоў, хоць ваўкоў ужо засталося мала.
Працавалі буйныя птушкафабрыкі і міжкалгасныя птушкафермы. Новай галіной стала зверагадоўля: разводзілі лісіц, пясцоў і норак.
Багатыя сады і недахоп перапрацоўкі
Сады займалі ў калгасах і саўгасах больш за 167 тысяч гектараў; асабліва славілася імі Прыдняпроўе. Садавіны было так шмат, што ў далёкай ад горада вёсцы мех яблыкаў маглі прадаць за капейкі, калі пакупнік сам іх збярэ.
Апавядальнік бачыў у гэтым і праблему: закупка была дрэнна арганізавана, заводаў для перапрацоўкі і кансервавання не хапала. Да таго ж прадпрыемствам бракавала бляхі для слоікаў, якую выраблялі пераважна на адным камбінаце.
Ад сахі да трактара
Сельская гаспадарка стала пераважна механізаванай, хоць прарэджванне буракоў і збор садавіны яшчэ выконвалі ўручную. Беларусь выпускала шмат сельскагаспадарчых машын, у тым ліку трактары «Беларусь»: з Мінскага трактарнага завода кожныя шэсць хвілін выходзіў новы трактар.
Для параўнання апавядальнік нагадаў, што ў 1910 годзе зямлю яшчэ шмат дзе апрацоўвалі сахой і драўлянай бараной. На карціне беларуска-польскага мастака Фердынанда Рушчыца «Зямля» ён убачыў чалавека за сахой і валоў на ўзгорку: у іх цяжкай працы спалучаліся веліч і трагізм.
На тых жа ўзгорках валоў замянілі машыны. Але, паводле заключэння апавядальніка, сутнасць працы земляроба захавалася:
А астатняе — што ж, і напружанне, і ўпартасць, і веліч працы земляроба — яны засталіся.