Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/За рэчкаю, за быстраю азярцо мільганула
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Аўтар расказаў пра беларускія воды: на яго карце было каля 2900 рэк даўжынёй больш за пяць кіламетраў. Яны належалі да басейнаў Балтыйскага і Чорнага мораў. Большасць цякла павольна па раўнінах, а ў хуткіх рэчках з узвышшаў вадзілася стронга.
Крыгаход і паводкі
Першымі вясну сустракалі Прыпяць і Нёман, затым Дняпро і Дзвіна. Крыга з грукатам ламалася і нагрувашчвалася каля берагоў. Да пачатку красавіка рэкі звычайна ачышчаліся, а пасля разліваліся на месяцы: Прыпяць месцамі шырэй чым на трыццаць кіламетраў, Дняпро — да дзесяці.
Дзед аўтара бачыў, як паводка несла па Дняпры драўляную капліцу, што стаяла на памосце. Сам аўтар успамінаў летні разліў: ён з сябрамі лавіў рыбу на затопленым лузе сярод кветак. Але пасля вады заставалася скарынка глею, пад якой гінула трава.
Моцныя летнія дажджы выклікалі паводкі і на Гарыні: вёскі і Давід-Гарадок апыналіся нібы на астравах, а кветкавыя плантацыі, важныя для жыхароў гарадка, гінулі. Пасля восеньскіх паводак рэкі звычайна замярзалі ў лістападзе або снежні, хоць у цёплыя гады лёд з’яўляўся значна пазней.
Суднаходства і клопат пра рэкі
З развіццём чыгунак, аўтадарог і авіяцыі рачныя перавозкі скараціліся. Аўтар лічыў, што вадой па-ранейшаму выгадна вазіць цяжкія і нетэрміновыя грузы, але для гэтага трэба чысціць рэкі, умацоўваць берагі, берагчы прыбярэжныя лясы і не забруджваць ваду. Сваю думку ён падсумаваў так:
Словам, клапоцяцца аб ёй. Тады яна аддзячыць.
Паводле прыведзеных звестак за 1973 год, засталося дваццаць суднаходных рэк. На Дняпры баржы пераважна вазілі пясок і жвір, хоць раней параходы даходзілі да Оршы, а ў паводку — да Дуброўны. Найбольш працавала Прыпяць: па ёй і Дняпроўска-Бугскім канале везлі ўкраінскую руду ў сацыялістычныя краіны.
Аўтар захапляўся краявідамі Дняпра, Прыпяці, Дзвіны, Нёмана і Шчары. З каналаў, якія звязвалі рэчныя сістэмы, дзейнічаў толькі Дняпроўска-Бугскі; астатнія патрабавалі расчысткі і паглыблення. На беразе чыстага, але неглыбокага Агінскага канала ў Слоніме тым часам лавілі рыбу хлапчукі.
Азёры і легенда пра князя
У Беларусі было каля адзінаццаці тысяч азёр. Яны кармілі людзей і натхнялі творцаў: Свіцязь — Міцкевіча, Няшчэрда — пісьменніка Яна Баршчэўскага. Легенда пра палескае Князь-возера, цяпер Чырвонае, дала сюжэт балету кампазітара Залатарова.
Паводле пачутай аўтарам легенды, возера калісьці зменшылася, і князь Алелькавіч-Слуцкі пабудаваў замак на яго востраве. Ён жорстка панаваў над навакольнымі людзьмі, якія галадалі.
Падарожнік, які шмат ведаў і бачыў, папярэдзіў людзей: калі княскія злачынствы пяройдуць мяжу, а яны будуць цярпець, вада вернецца. Яго не паслухалі.
Князь кінуў у мокрыя падзямеллі брата, былую палюбоўніцу, чужую нявесту і многіх іншых. Нарэшце ў навальніцу замак і наваколле пачалі правальвацца ў возера. Той жа ноччу людзі выйшлі з хат з доўбнямі і віламі. Убачыўшы канец іх цярпення, зямля злітавалася: вада спынілася, а замак назаўсёды знік пад ёй.
Аўтар дапускаў, што ў легендзе захавалася зерне праўды: даследчыкі пісалі пра дарогі, палі і камяні пад вадой. Ён хацеў бы сам нырнуць і агледзець іх.
Вугры і іншая рыба
Найбуйнейшае беларускае возера Нарач славілася чыстай вадой і крыніцамі. Сярод яго рыб аўтара асабліва цікавіў вугор. Калі надыходзіў час нерасту, ён выплываў праз рэкі і Балтыйскае мора ў Атлантыку, да Саргасава мора. Адтуль празрыстыя лічынкі вярталіся назад, частку шляху разам з Гальфстрымам, і праз многія месяцы дасягалі вадаёмаў, адкуль рушылі іх бацькі.
У азёрах і рэках вадзілася шмат іншай рыбы: ад шчупакоў, ляшчоў і самоў да стронгі; у Дняпры зрэдку сустракаліся сцерлядзь і асетр.
Даўняе і сучаснае рыбалоўства
Пра даўняе рыбалоўства сведчылі косткі рыбы і кручкі на старажытных стаянках. У Пінскім музеі захоўваўся дубовы човен узростам каля сямі тысяч гадоў: ён збярогся ў тарфяніку.
Знаёмы аўтара знайшоў вялізны стары кручок для сома, на які калісьці насаджвалі цэлую качку. Бацька аўтара бачыў сома вагой восем пудоў, злоўленага каля Оршы: яго вагу нават засведчыў натарыус.
Рыбу лавілі з дзяцінства, але жыхары ўжо не карысталіся некаторымі вялікімі сеткамі: гэта забаранялася, ды і рыбы стала менш. Сеткамі пераважна працавалі рыбалавецкія арцелі. Рыбгасы лавілі і перапрацоўвалі рыбу, а ў сажалках разводзілі карпа, сазана і карася. Аўтар завяршыў аповед карцінай вялікіх рыб, чыя луска на імгненне загаралася ў промнях заходняга сонца.