Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Куфар жыцця
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Пісьменнік Уладзімір Караткевіч звярнуўся да сялянскага куфра, які ў беларускіх хатах ужо амаль выцесніла шафа. Ён адзначыў, што ў некаторых мясцінах куфры яшчэ выкарыстоўвалі і выраблялі, а найлепшымі лічылі палескія, з Іванаўскага раёна.
Беларускі куфар быў падобны да расійскага і ўкраінскага, але часта большы і распісаны стрыманымі колерамі. Побач з кветкамі на ім малявалі стылізаваных людзей і коней. Адкрываючы куфар, аўтар патлумачыў, што запазычыў прынцып свайго аповеду з паэмы «Куфар» беларускай паэтэсы Ларысы Геніюш:
Праз куфар — жыццё чалавечае.
Памяць пра нараджэнне і дзявочую працу
Пялюшка першынца нагадвала пра нараджэнне дзіцяці. У некаторых мясцінах яе пасля смерці клалі маці ў труну. На трэці дзень пасля родаў суседкі наведвалі парадзіху з пачастункамі, а бабку-павітуху вазілі па вёсцы з песнямі. Яна частавала жанчын кашай, а яны дарылі ёй падарункі.
Сувоі палатна нагадвалі, як дзяўчына апрацоўвала лён, прала і ткала, а ў маі бяліла тканіну на лузе. Саматканае палатно цяпер рабілі рэдка, але бераглі і цанілі як здаровую тканіну для летняй спёкі.
У куфры захоўваліся вышытыя ручнікі: кожная мясцовасць мела свае ўзоры, а ў Беларусі ведалі больш за сто спосабаў і відаў вышыўкі. Ручнікамі ўпрыгожвалі хату і адорвалі гасцей; адзін рыхтавалі свату на вяселле. Побач ляжалі вышытыя сарочкі, каляровыя безрукаўкі, тканыя спадніцы-андаракі, абавязковыя фартухі, настольнікі, дываны і хусткі — жалобныя, святочныя і цёплыя дарожныя.
Сватаўство і падрыхтоўка да вяселля
Рэчы ў куфры рыхтаваліся да вяселля. З многіх мясцовых варыянтаў абраду аўтар апісаў той, які сам бачыў у глыбіннай вёсцы. Жаніх і нявеста ўжо дамовіліся, але сем’і трымаліся старых звычаяў.
У месячную снежную ноч жаніх, яго бацька і сват прыехалі ў суседнюю вёску да нявесты. Паважаны і востры на язык сват спачатку жартаваў пра куплю цялушкі, пошукі куніцы і залатой рыбкі. Нарэшце прыезджыя сказалі проста, чаго хочуць; бацька нявесты ўдаваў, што дачка яшчэ малая, але згадзіўся. Маладая падарыла гасцям ручнікі.
Пасля абмеркавалі парадак вяселля. Нявеста ў народным строі хадзіла па вёсцы, запрашаючы гасцей, а некалькі дзён перад святам правяла дома з сяброўкамі: яны частаваліся, спявалі і гаварылі пра мінулае і будучыню. Мужчын у гэты час да хаты не дапускалі.
Вяселле ў нявесты і дарога да жаніха
Раніцай жаніх з дружынай прыехаў на конях да нявесты. Яе родныя спачатку ўдавалі, што будуць біцца і страляць, і пусцілі гасцей толькі за выкуп. Пасля пачастунку маці маладых на парозе злучылі дзве запаленыя свечкі, каб абрадава злучыць дзяцей у адной сям’і.
За сталом падалі ўпрыгожаны кветкамі каравай. Перад абрадам завівання касы малы брат нявесты прыгразіў абрэзаць яе авечымі нажніцамі, але жаніх выкупіў касу. Пасмы валасоў маладых працягнулі праз пярсцёнак і разам падпалілі, пасля чаго нявесце надзелі жаночы галаўны ўбор. Яна галасіла, хоць аўтар адзначыў, што пасля вяселля зноў будзе насіць валасы і вопратку як захоча.
Госці дзялілі каравай і шчодра дарылі маладых і іх сваякоў. Пад музыку спявалі і танцавалі. Жанчыны насмешлівымі песнямі дражнілі свата, а той адказваў жартамі, якія смяшылі застолле.
Праз тры дні вясельны поезд выправіўся да жаніха. На выездзе яго спыніла барыкада з бярвенняў, снегу і калоў: людзі за ёй удавалі нападнікаў і патрабавалі выкупу. Аўтар бачыў у гэтым след даўняга выкрадання нявест. Атрымаўшы выкуп, перашкоду хутка разабралі, і коні, упрыгожаныя кветкамі і стужкамі, памчалі далей. У жаніха гулялі яшчэ тры дні, а пасля сваякі запрашалі адно аднаго ў госці.
Сямейныя рэчы і падрыхтоўка да смерці
У замужнім жыцці жанчыны куфар захоўваў рэчы ўсёй сям’і: тканіну на мужаву світку, паясы і ўпрыгажэнні. Астатняе мужчынскае адзенне, верхнюю вопратку, галаўныя ўборы і абутак трымалі асобна. Светлыя світкі былі такія распаўсюджаныя, што сялянскі натоўп здалёк выглядаў белым.
Узорныя паясы абгортвалі вакол таліі і выпускалі канцы з кутасамі. Адзін з іх у вершы нагадваў бабулі пра брата, які не вярнуўся з вайны. У асобным месцы ляжалі пярсцёнак, які здымалі падчас працы, каралі і запасныя завушніцы.
Пад маленькім аддзяленнем куфра загадзя складвалі вопратку і грошы на пахаванне, каб не залежаць ад чужой ласкі. Часам у труну клалі любімую рэч нябожчыка, хлеб, соль або манету; аўтар лічыў гэта ўжо не верай, а абрадам, які выконвалі не заўсёды.
Галошанне і закрыты куфар
На пахаванні жанчыны па чарзе галасілі па родных. Яны не рыхтавалі плачы загадзя: паводле агульнай канвы кожная імправізавала пра нябожчыка і гора сям’і. Таму сіла галашэння залежала ад яе таленту і спагады.
Аўтар успомніў, як некалькі гадоў таму падчас здымкаў фільма пра ахвяр фашызму жанчына з суседняй вёскі загаласіла над брацкай магілай у Магілёўскай вобласці. У спаленай карнікамі вёсцы яна не мела сваякоў, але яе плач узрушыў здымачную групу. Кадр не ўключылі ў фільм, бо баяліся, што гледачы прымуць яго за гульню актрысы.
У запісаным аўтарам плачы жонка звярталася да памерлага мужа і пыталася, як сям’я пражыве без яго:
Як жа мне цяпер цяжанька без любага дружачкі...
У заключным вершы сялянку хавалі на ўзгорку насупраць вёскі, а нашчадкі захоўвалі памяць пра тых, хто там ляжаў. Пасля гэтага вечка куфра закрывалася.