Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Полацкія фрэскі
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
У сакавіку 1971 года апавядальнік чарговы раз прыехаў у Полацк. Старажытны горад, які ў 1962 годзе адзначыў 1100-годдзе, цяпер быў раённым цэнтрам. Гэтая паездка запомнілася яму выпадкам, праз які ён па-новаму адчуў мінулыя стагоддзі.
Рэстаўрацыя Сафійскага сабора
Над зліццём Палаты і Дзвіны, на старым замчышчы, стаяла белая Полацкая Сафія з дзвюма званіцамі. Сабор XI стагоддзя, роднасны Сафійскім саборам у Кіеве і Ноўгарадзе, быў моцна перабудаваны ў часы царкоўнай уніі. Цяпер рэстаўратары вывучалі дакументы і малюнкі, шукалі межы старажытнай муроўкі і даследавалі сутарэнні.
Апавядальнік згадаў, што ў скляпеннях сабора некалі захоўвалася адна з найлепшых старажытных бібліятэк краю, спаленая езуітамі. Пазней падчас пажару іхнага калегіума ў Пінску таксама згарэлі дзясяткі тысяч кніг. У гэтым ён убачыў перасцярогу:
«Ніколі не наклікай агонь на чужое — адгукнецца й на тваім».
У прыдзеле, дзе палілася печка, апавядальнік і ягоны прыяцель сустрэлі двух работнікаў. Разам яны расчышчалі плінфу — тонкую старажытную цэглу. На ёй выявілі значкі, падобныя да жывёлы і рысак, а таксама надпіс, у якім апавядальнік прачытаў імя Авфоній.
Ён меркаваў, што аўтар надпісу быў не надта пісьменны: пачаў выводзіць адну літару, але затым, магчыма, успомніў ці даведаўся, як пішацца грэчаскае імя, і замяніў яе іншай. У гэтых няўпэўненых знаках апавядальнік адчуў прысутнасць чалавека з далёкага мінулага:
І даляцеў яго жывы голас да мяне, звычайнага чалавека, і я зразумеў яго на хвіліну, хаця дзевяць стагоддзяў прагрукатала па ягоных, даўно спарахнелых касцях.
Фрэскі і сляды мінулага
Непадалёк стаяў Спаса-Ефрасіннеўскі сабор XII стагоддзя са старажытнымі фрэскамі. Калі праз маленькія вокны прабівалася сонца, выявы загараліся бляклай чырванню і ржавым золатам. Вялікія задумлівыя вочы на іх нагадвалі апавядальніку позіркі продкаў. З другога берага рэчкі белы сабор сярод дрэў быў падобны да храма Пакрова на Нерлі і ўлетку гэтаксама адбіваўся ў вадзе.
Сляды даўніны знаходзілі і пад сучаснымі вуліцамі Полацка: пры ўпарадкаванні вуліцы Карла Маркса з-пад асфальту і зямлі дасталі часткі старажытнага зруба, касцяную шахматную фігурку і складзень. На беразе Дзвіны захаваўся стары калегіум, дзе жыў і працаваў паэт Сімяон Полацкі.
Апавядальнік назваў яго заснавальнікам рускага вершаскладання і адзначыў, што нядаўна былі адкрыты многія ягоныя вершы на старабеларускай мове. Раней за Сімяона ў Полацку пачынаў жыццё першадрукар усходніх славян Францішак Скарына, якому ў горадзе нядаўна паставілі помнік.
Новыя гарады на старой рацэ
Не кожны прыезджы адразу заўважыў бы, як шмат у Полацку старажытнага. Затое навідавоку былі шырокія зялёныя вуліцы, новыя дамы, завод шкловалакна і іншыя прадпрыемствы, клубы, кінатэатры, спартыўныя і навуковыя ўстановы.
За дваццаць кіламетраў ніжэй па Дзвіне знаходзіўся значна маладзейшы Наваполацк з плошчамі, высокімі будынкамі, паркамі і бібліятэкамі. Ягоны магутны нафтаперапрацоўчы завод уначы свяціўся зарывам агнёў, а ўдзень адкрываў мноства вытворчых установак. Ён выпускаў паліва, змазачныя маслы, бітум і іншую прадукцыю; суседні хімічны камбінат вырабляў поліэтылен і нітрон.
Вакол горада ляжалі лясы з дамамі адпачынку і піянерскімі лагерамі. Побач цякла тая самая Дзвіна, якая абмывала ўзвышша старажытнай Сафіі.