Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Віцебск — месца майстроў
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Падзел пераказу на раздзелы — умоўны.
Свята тысячагоддзя
У 1974 годзе Віцебск, абласны цэнтр і амаль равеснік Полацка, адзначыў тысячагоддзе. На святкаванні пабываў аўтар нарыса Уладзімір Караткевіч.
Да помнікаў ускладалі вянкі, праз плошчу Леніна ішлі тысячы людзей, праязджалі даўнія воіны і чырвонаармейцы часоў грамадзянскай вайны. Гучалі песні, паўсюль танцавалі, а ў карнавале ўдзельнічалі дзівосныя жывёлы і героі народных казак.
Увечары на Дзвіне пры святле пражэктараў прайшло воднае свята. Да берага падплыла ладдзя, з якой выйшла княгіня Вольга, прадстаўленая як заснавальніца горада; за ёй ішлі іншыя караблі, у тым ліку «Аўрора». Над ракой узляцелі рознакаляровыя ракеты. Караткевіч назваў гэтую ўрачыстасць святам мастацтва і вынаходлівасці:
Свята мастацтва, свята агню, песні, выдумкі, таленту, свята майстроў, бо Віцебск — месца майстроў.
Пісьменнік ганарыўся і ўласнай працай на карысць горада і яго юбілею, адзначанай у «Кнізе працоўнага ўкладу».
Горад-крэпасць і мастацкія рамёствы
Аўтар бачыў у Віцебску і старажытную крэпасць на шляху заваёўнікаў, і важны гандлёвы пункт на шляху «з вараг у грэкі». Пра культурнае жыццё горада сведчылі шматлікія знаходкі берасцяных грамат і прасліцаў з надпісамі.
Віцебчукі ўдзельнічалі ў бітвах на Няве і Чудскім возеры, змагаліся з крыжакамі ў Юр’еве і не раз паўставалі супраць сваіх феадалаў. Разам з мужнасцю яны праяўлялі любоў да жывапісу і рамёстваў: у аддаленых мясцінах Віцебшчыны яшчэ захоўваліся старадаўнія абразы і статуі.
Тут сярод усходніх славян зарадзілася майстэрства рэльефнай шматколернай кафлі, або цанінная справа. Беларускія майстры пераносілі яго і ў суседнія землі. Майстар Ігнат, сын Максіма, з Копысі разам з сябрам Сцяпанам, сынам Івана, з Мсціслаўля прынёс гэтае рамяство ў Маскву.
Сярод аздобленых імі будынкаў аўтар назваў нябесна-сіні Круціцкі церамок, некаторыя крамлёўскія палацы, будынкі Троіца-Сергіеўскай лаўры і сабор Нова-Іерусалімскага манастыра.
Праца сучасных майстроў
Традыцыю майстэрства, на думку Караткевіча, працягвалі сучасныя віцебскія рабочыя. Яны выраблялі высокадакладныя станкі, радыёдэталі і электравымяральныя прыборы; зубаапрацоўчыя станкі адпраўлялі ў адзінаццаць краін.
Важнейшае месца ў прамысловасці горада займала лёгкая прамысловасць. Абутковая фабрыка, панчошна-трыкатажная фабрыка «КІМ» і швейная фабрыка «Сцяг індустрыялізацыі» абувалі і апраналі людзей. Рознакаляровыя дываны мясцовага камбіната ўпрыгожвалі дамы, а іх якасць адзначылі дыпломам у Дамаску — адным з найстарэйшых цэнтраў дывановага ткацтва.
Адраджэнне пасля вайны
Віцебск шмат разоў гарэў, а ў апошнюю вайну быў амаль цалкам разбураны. Больш за 90 працэнтаў тэрыторыі старога горада ператварыліся ў руіны; больш за сто тысяч жыхароў загінулі, астатніх выселілі. Калі прыйшло савецкае войска, яго сустрэлі толькі 118 жыхароў. Здавалася, што руіны немагчыма разабраць і лепш будаваць горад на новым месцы.
Але Віцебск адбудавалі. Караткевіч падсумаваў яго пасляваенны лёс:
Устаў з попелу, як уся Беларусь.
Горад стаў амаль цалкам новым, хоць некалькі палацаў і ратуша XVII стагоддзя ацалелі. У ратушы размясціўся гісторыка-краязнаўчы і мастацкі музей з багатай калекцыяй беларускага, рускага, заходняга і мясцовага жывапісу.
Пра даўнія мастацкія традыцыі Віцебска нагадвала і творчасць мастакоў, якія тут працавалі: Юдаля Пэна, Мсціслава Дабужынскага, Казіміра Малевіча і Марка Шагала. Некалькі гадоў у гэтых мясцінах працаваў таксама Ілля Рэпін, чый маёнтак Здраўнёва знаходзіўся непадалёку ад горада.