На ростанях (Колас)/Кніга 2/Частка 1

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
🌾
На ростанях. Кніга 2. У глыбі Палесся. Частка 1. На бацькаўшчыне
1927
Кароткі змест часткі
з цыкла «На ростанях. Кніга 2. У глыбі Палесся»
Арыгінал чытаецца за 133 хвілін
Мікразмест
Малады настаўнік вярнуўся дадому, прайграўшы грошы ў карты. Ён дапамог беднай сям’і, але не здолеў сабраць сялян на рамонт дарогі. Заручыўшыся падтрымкай сяброў, ён паехаў працаваць у новую вёску.

Тэматычныя загалоўкі раздзелаў — рэдакцыйныя.

Раздзел 1. Начная дарога з Цельшына і легенда пра Яшукову гару

Вясновым вечарам малады настаўнік Андрэй Лабановіч выехаў на возе з палескага сяла Цельшына.

👨🏻‍🏫
Андрэй Лабановіч — малады настаўнік каля 20-25 гадоў, задуменны і дапытлівы, шукае сэнсу жыцця і карыснай працы.

Ён азірнуўся на школу і знаёмыя будынкі, з болем успомніўшы Ядвісю, без якой сяло страціла прывабнасць.

👩🏻
Ядвіся — маладая дзяўчына з Цельшына, дарагая сэрцу Лабановіча, яго ўспамін і каханне.

Вознік угаворваў яго вярнуцца пасля лета: дзеці палюбілі настаўніка, дарослыя прывыклі да яго. Андрэй не ведаў, ці прыедзе зноў. У цемры яны наблізіліся да Яшуковай гары. На просьбу пасажыра селянін расказаў пра жорсткага пана, які катаваў людзей. Аднойчы той знік на паляванні, а пасля страшнай буры яго знайшлі павешаным паміж асінамі. Над магілай насыпалі курган. Хто забіў пана, ніхто не ведаў; вознік толькі паўтараў пачутае ад старых. Лабановіч распытаў яго і пра начныя страхі.

Пачуўшы пра дзіўны шум каля мастка, ён патлумачыў страх няведаннем. За пераездам дарога стала ціхай. Смуткуючы па мінулым, Андрэй чакаў невядомага наперадзе:

Але ўперадзе было яшчэ многа цікавага, нязведанага, бо гэта ж толькі адна мяжа, за якою разгортваюцца новыя краіны жыцця, новыя хвалі яго вечнай плыні.

Раздзел 2. Сустрэча сяброў і пошук разумнага жыцця

Ноч у душным вагоне Лабановіч правёў без сну каля адчыненага акна. На досвітку балоты змяніліся светлымі далінамі і палямі. Аддаляючыся ад Палесся, ён адчуваў палёгку і думаў пра гаючую сілу дарогі. На станцыі ён пакінуў чамаданы знаёмаму вартаўніку, каб не наймаць фурмана. Неўзабаве з сустрэчнага цягніка выйшаў яго зямляк і былы семінарскі таварыш Алесь Садовіч.

👨🏻‍🏫
Алесь Садовіч — малады настаўнік, зямляк і сябар Лабановіча, смуглы, гарачы і жартаўлівы, з басістым смехам.

Сябры абняліся і пайшлі дадому пешшу. Адпачываючы на траве, Садовіч прызнаўся, што стаміўся ад карт, выпівак і местачковай кампаніі. Ён занядбаў чытанне і школу, але цяпер вырашыў перавесціся і рыхтавацца за курс гімназіі. Лабановіч падтрымаў яго: важна было ўсведамляць памылкі і не спыняцца ў развіцці. Яны шукалі занятку, які надаў бы жыццю сэнс, дамовіліся часцей перапісвацца і падтрымліваць адзін аднаго. Аднак выразнага шляху да грамадскіх перамен яны яшчэ не бачылі.

Згадалі і аднакашніка, які аддаў школьны абраз за гарэлку і збіраўся ў Амерыку. Пасмяяўшыся з яго прыгод, сябры рушылі праз Панямонь: хацелі адпачыць і наведаць знаёмага настаўніка, які завінаваціўся Садовічу тры рублі ў карты.

Раздзел 3. Сустрэча настаўнікаў у Панямоні

З гары перад сябрамі адкрылася Панямонь над Нёманам, з храмамі, школамі, млынамі і чыгуначным мостам. Яны перайшлі раку і выкупаліся, хоць паводле народнай прыкметы купальны час яшчэ не прыйшоў. Пасля рушылі ў мястэчка. На ганку фельчарскага пункта сядзелі мясцовы фельчар, валасны старшыня і загадчык двухкласнай школы Тарас Іванавіч Шырокі.

👨🏻‍🏫
Тарас Іванавіч Шырокі — мужчына сярэдніх гадоў, загадчык школы ў Панямоні, дзябёлы і шумны, вясёлы, любіць карты.

Заўважыўшы маладых калег, Шырокі кінуўся абдымаць іх і горача хваліў настаўнікаў за службу народнай асвеце. Адначасова ён кпіў са старшыні, які забіраў у сялян жывёлу за падаткі, і з фельчара, які нібыта лячыў усе хваробы адным сродкам. Падарожнікі хацелі ненадоўга затрымацца, але Шырокі настаяў, каб яны зайшлі да яго. Яго таварышы таксама ўзрадаваліся гасцям: з імі лягчэй было сабраць кампанію для картачнай гульні.

Па дарозе да школы Лабановіч згадаў, як бываў тут дзіцем з дзядзькам: тады мястэчка здавалася большым. Шырокі скардзіўся на дробныя інтарэсы мясцовай інтэлігенцыі. Дома яго малы сын адразу папрасіў у Лабановіча казку. Гаспадар шумна радаваўся сустрэчы і хваліўся, што без сямейных абавязкаў перавярнуў бы свет.

Раздзел 4. Вясёлы вечар у Шырокага

Гасцей прыветна сустрэла Вольга Сцяпанаўна Шырокая і, стрымаўшы мужава красамоўства, запрасіла ўсіх у дом.

👩🏻
Вольга Сцяпанаўна Шырокая — жанчына сярэдніх гадоў, жонка Шырокага і маці Лёні, добрая, гасцінная і дасціпная.

Пакуль гаспадыня рыхтавала пачастунак, Лабановіч пасадзіў хлопчыка на калені і расказваў пра Бабу Ягу. Шырокі перапыніў казку гучнай песняй, дзіця закрычала, і жонцы давялося суняць мужа. За сталом яна дастала прыхаваную наліўку. Узрадаваны гаспадар пачаў хваліць добрую жонку, жартаваў і смяшыў усіх. Так незаўважна надышоў вечар.

Калі сябры сабраліся ісці, гаспадыня прапанавала пачакаць новую прыгожую настаўніцу. Шырокі так захоплена апісваў яе, што ледзь не атрымаў ад жонкі чарпаком. Садовічу захацелася застацца. Лабановіч жартаваў пра сэрца ў няволі, а на пытанні пра Палессе адказваў ухіліста. Урэшце ён таксама пагадзіўся пачакаць, абяцаўшы не глядзець на прыгажуню.

У доме пачалі збірацца госці. Бедны местачковы пасыльны чакаў даручэнняў, за якія атрымліваў выпіўку і дробныя грошы. Прыйшлі калега, аматар анекдотаў і пажылы збяднелы жыхар мястэчка. Апошні пазнаў у Андрэю рысы яго памерлага бацькі, назваў таго сваім блізкім прыяцелем і са слязьмі ўспамінаў, як яны разам выпівалі.

Раздзел 5. Знаёмства з настаўніцай і картачная гульня

Да кампаніі далучыліся старшыня, памочнік пісара і царкоўны дзяк. Пакуль агульная размова не ладзілася, госці перайшлі ў асветлены школьны клас і папрасілі карты. Старыя калоды мелі пазнавальныя плямы і ражкі, таму паслалі па новыя. Неўзабаве разам з прыбраным фельчарам з’явілася Тамара Аляксееўна.

👩🏻‍🏫
Тамара Аляксееўна — маладая настаўніца, прыгожая і гуллівая, з цёмна-каштанавымі завітымі валасамі, усмешлівая.

Шырокі пазнаёміў яе з калегамі і пачаў жартаваць пра пакланенне яе прыгажосці. Тамара ўзяла Садовіча за вуха і павяла вакол стала. Лабановіч уцякаў ад яе па класе і лаўках. Калі гаспадар схапіў яго ззаду, Андрэй утрымаў рукі настаўніцы. Вырываючыся, яна разарвала рукаў і пакрыўджаная пайшла да гаспадыні зашываць блузку. Тым часам мужчыны падрыхтавалі гульню на грошы.

Банкірам абралі мясцовага настаўніка, які паклаў два рублі. Садовіч адразу далучыўся да гульні. Лабановіч таксама адчуў спакусу, але ўспамін пра Цельшына і Ядвісю выклікаў боль. Гледзячы на гульцоў, ён адчуў незадавальненне:

Дзесь, у падсвядомасці, як бы нейкі голас казаў, як неразумна, як брыдка траціць свой час у такіх забавах. А твары партнёраў, рэзка змененыя прагавітасцю да грошай, яшчэ больш павялічвалі непрыемнае адчуванне.

Раздзел 6. Картачная гульня ў школьным класе

Тамара вярнулася з зашытым рукавом, села каля Садовіча і пачала гуляць. Лабановіч хацеў папрасіць прабачэння, але яна не глядзела на яго. Бацькаў знаёмы прапанаваў Андрэю паспрабаваць шчасця, сам выбраў яму карты і стаў раіць, колькі ставіць. Спачатку Лабановіч атрымаў малы выйгрыш, потым большы. Азарт рос, а тыя, хто ўжо страціў грошы, спадзяваліся адыграцца.

Фельчар паспрабаваў схаваць частку стаўкі пад картай і пасля пройгрышу забраць яе, але банкір заўважыў падман. У апошняй здачы Садовіч павялічыў стаўку, а Лабановіч паставіў увесь выйгрыш. Банкір зноў перамог і забраў грошы. Садовіч нагадаў Шырокаму пра тры рублі доўгу. Той адказаў, што сам усё прайграў, аднак неўзабаве выставіў тры рублі і ўзяўся трымаць банк.

На грошы пераможцы прынеслі піва. Парады пажылога дарадцы больш не дапамагалі, і ён адышоў. Сябры таксама пакінулі стол. Садовіч прызнаўся, што страціў дзесяць рублёў; у Лабановіча грошай засталося мала. Андрэю былі непрыемныя прагавітыя твары, нават Тамара здавалася знясіленай і пастарэлай. Ён прапанаваў цішком сысці дадому, але таварыш угаварыў паспрабаваць яшчэ раз. Яны зноў узялі карты. У гэты час у дзвярах з’явіўся бедна апрануты чалавек і насмешліва прывітаў гульцоў.

Раздзел 7. Рэдактар супраць картачнай гульні і за асвету

Познім госцем быў настаўнік Бухберг, якога ў Панямоні звычайна называлі рэдактарам.

👨🏻‍🦲
Настаўнік Бухберг — мужчына каля 50 гадоў, настаўнік і рэдактар, лысы з густой барадой, бедна апрануты, красамоўны.

Ён пакінуў школу пасля канфлікту з яўрэйскай грамадой праз сваё рэзкае высмейванне забабонаў. Жывучы ў нястачы, Бухберг адзін складаў рукапісныя «Панямонскія ведамасці», перапісваў некалькі экзэмпляраў і разносіў падпісчыкам за невялікую плату. У класе ён папракаў прысутных за прагавітасць і марнаванне здароўя. Заклікаючы пакінуць душны пакой, рэдактар гаварыў:

Там, за гэтымі сценамі, вялікі дом прыроды. Столь яго — неба, расквечанае зорамі. Памост — зямля, дзе чуецца дыханне травы і красак. Там прастор, якому няма граніц.

Гульцы адказвалі жартамі; толькі Лабановіч пачуў у папроках праўду. Бухберг вярнуўся ў сваю каморку дапрацоўваць газету. Ён заклікаў адкрыць гімназію: дзвюх пачатковых школ не хапала, а бедная моладзь шукала адукацыі далёка ад дому. Далей ішлі паведамленні пра крадзяжы коней, лясныя пажары, сялянскі суд за пашу, адкрыццё касцёла і абшук у гандляркі. Апісаўшы бойку на кірмашы, ён пасмяяўся і з карцёжнікаў. Згадаў таксама таямнічую пару, падчас сустрэч якой фельчара не было на месцы.

Раздзел 8. Пасля пройгрышу — дарога дадому і новыя планы

Перад світаннем стомленыя і без грошай сябры выйшлі з Панямоні, ні з кім не развітаўшыся. Садовіч шкадаваў, што яны ўвогуле зайшлі да карцёжнікаў. Лабановіча больш за страту грошай мучыла ўласная бязвольнасць: ён разумеў, што робіць кепска, але не спыніўся. Яны прызналі, што пры выйгрышы адчувалі б сябе інакш. Андрэя непакоіла, што іх згрызоты сумлення так моцна залежалі ад вынікаў гульні.

Над Нёманам Садовіч гукнуў і заслухаўся рэхам. Сябры пачалі перагукацца, перайшлі масты, разуліся і пайшлі босыя па мяккай дарозе. Свежае паветра, росныя лугі і ранішняе святло паступова супакоілі іх. Лабановіч спыніўся паслухаць ляснога жаваранка і падумаў, што дзеля такой раніцы варта было не спаць. Да родных Мікуціч заставалася каля дзвюх вёрст.

Садовіч захацеў заняць вольнае настаўніцкае месца ў сваім сяле: працаваць для землякоў, жыць у бацькі, ашчаджаць грошы і займацца без местачковых спакус. Лабановіч любіў новыя мясціны і сумняваўся, ці добра проста ўцякаць ад спакус. Аднак спрачацца не стаў. Садовіч прапанаваў сабраць пяць-шэсць таварышаў, наняць студэнта і разам рыхтавацца да далейшай вучобы. Андрэй пагадзіўся абмеркаваць гэтую задуму пазней.

Раздзел 9. Вяртанне на родны хутар

Не дайшоўшы да сяла, Андрэй развітаўся з сябрам і павярнуў на сямейны хутар каля Нёмана. Пасля пажару тры гады таму родныя пасяліліся тут на арандаванай казённай зямлі. Бедная хатка нагадала яму пра забытыя планы пасадзіць сад і завесці пчол. Стала сорамна за грошы, змарнаваныя ў Панямоні. Першым яго пазнаў сабака, а следам выйшаў дзядзька Марцін.

👨🏻‍🌾
Дзядзька Марцін — пажылы селянін, дзядзька Лабановіча, працавіты гаспадар і майстар, любіць рыбалку і грыбы.

Дзядзька моцна абняў пляменніка. Маці пакінула карову і паспяшалася да сына; Андрэй пацалаваў ёй руку. Малодшы брат ішоў пасвіць жывёлу, сёстры яшчэ спалі. Марцін папракаў дзяўчат, а маці заступалася за іх. Найменшы, шасцігадовы брат, якога дзядзька называў сваім сябрам і добрым гаспадаром, таксама прачнуўся. Для Андрэя ўжо падрыхтавалі пасцель у гумне.

Застаўшыся з маці, ён даведаўся пра рост арэнды, бедныя раскіданыя палі і штрафы за выпас. Старэйшы брат цяжка зарабляў сплавам лесу, сёстрам бракавала адзення. Андрэй вырашыў праз знаёмага крамніка атрымаць плату за два месяцы і аддаць сям’і дваццаць рублёў. Выпіўшы малака, ён пайшоў адпачываць. Малодшы брат расказваў пра рыбу, а потым спяваў каля ракі. Пад родныя гукі Лабановіч нарэшце заснуў.

Раздзел 10. Лета дома і настаўніцкае вальнадумства

Родныя шкадавалі Андрэя, лепш кармілі і адхілялі ад цяжкай працы. Яго спробы быць з імі на роўных не мелі поспеху:

І як ён ні стараўся сцерці ўсякія граніцы паміж сабою і роднымі і цалкам зліцца з імі, жыць так, як жывуць і яны, яму гэта ніяк не ўдавалася, бо самі ж родныя падтрымлівалі гэтыя граніцы.

Аглядаючы палі, ён задумаў угнойваць пясок чорнай зямлёй з алешніку. Марыў пра супольнае асушэнне балот і лепшую гаспадарку. Знойдзены летась у Нёмане дуб ужо патрэскаўся без належнай сушкі. Марцін патлумачыў, што ўкладваць працу ў надзел небяспечна: яго маглі забраць дзеля зямельнага абмену. Скаргі дзядзькі прымусілі Андрэя ўспомніць семінарыю:

Цяжка было слухаць гэтыя жальбы, бо ў іх была голая і горкая праўда. І як пагадзіць гэта ўсё з тым, што ўбівалася ў іх галовы ў семінарыі? Вучылі ж там... як апякуецца царскі ўрад...

Андрэй папрасіў знаёмага перасылаць пошту, спадзеючыся на ліст Ядвісі, і прывёз маці дваццаць рублёў. Летам ён чытаў і сустракаўся з настаўнікамі ў Мікуцічах. Яны спрачаліся пра навуку і веру, у гарачую пару дапамагалі сем’ям. Адзін з іх здзекаваўся з рэлігійнасці маці, не хадзіў у царкву і нават прапіў грошы, якія яна дала на свечку, пасля адкрыта прызнаўшыся ёй.

Раздзел 11. Спроба ўзняць сяло на рамонт грэблі

На Нёмане каля Мікуціч гулялі дзеці, жанчыны мылі палатно, а праз брод ездзілі ў поле. За ракой ішла разбітая грэбля: на ёй ламаліся вазы і калечылася жывёла. Старыя казалі, што раней тут стаяў мост, спалены падчас вайны са шведамі. Пра тыя часы нагадвалі магілы і старая зброя, якую вымывала рака. Сяляне часта скардзіліся на дарогу, але дробныя папраўкі амаль не дапамагалі.

Лабановіч сам вазіў па грэблі сена і снапы, баючыся перакуліцца. Ён вырашыў сабраць людзей на рамонт і загаварыў пра гэта сярод настаўнікаў. Старэйшыя адказалі жартамі. Гаспадар сустрэчы параіў не ўмешвацца ў жыццё, другі таварыш запэўніваў, што без загаду начальства сяляне не выйдуць. Андрэй засмуціўся ад іх абыякавасці, але вырашыў абысціся без калег і звярнуцца непасрэдна да грамады.

У сялянскай кампаніі ён спачатку расказаў пра цельшынскую гразь, а потым параўнаў яе з мясцовай грэбляй. Прапанаваў гуртам звезці пясок і каменне і за тыдзень зрабіць добрую дарогу. Адны пагаджаліся, другія баяліся паводкі і патрабавалі моста. Хтосьці лічыў, што ўсіх прымусіў бы толькі прыстаў з бізуном. Размова перайшла ў спрэчку пра ранейшую працу, ухіленне ад яе і старыя крыўды. Да справы не дайшлі. Некаторы час Андрэй пазбягаў сяла, саромеючыся насмешак сяброў.

Раздзел 12. Саюз трох сяброў перад ад’ездам на Палессе

Напрыканцы лета Лабановіч атрымаў перасланую пошту, але ліста ад Ядвісі не было. Яго прызначылі ў Выганаўскую школу. Зайшоўшы да Садовіча расказаць навіну, Андрэй сустрэў там яшчэ аднаго семінарскага таварыша — Янку Тукалу.

👨🏼‍🏫
Янка Тукала — малады настаўнік, бялявы і шэравокі, замкнёны, але часам вясёлы, нястомна шукае праўду.

Янка ездзіў у Валаамскі манастыр шукаць Бога, але вярнуўся расчараваны і зняважыў абраз, адмаўляючыся ад ранейшага жыцця. Цяпер захапляўся іншымі вучэннямі і хацеў працаваць бліжэй да сяброў. На яго заўвагу пра няўдалую грэблю Андрэй адказаў, што будзіць народ і вучыць агульнай працы трэба і пасля няўдачы. Садовіч падтрымаў яго. Трое дамовіліся дапамагаць адзін аднаму, пісаць лісты і паціснулі рукі ў знак сяброўскага саюзу.

Выганаў на карце Андрэй не знайшоў, даведаўся толькі, што ехаць трэба праз Пінск. У верасні ён развітаўся з любімымі ляснымі мясцінамі. Ядвісю забыць не змог: памятаў яе клятву кінуцца пад машыну, калі ён яе пацалуе. Перад ад’ездам пакінуў маці рэшту грошай, а малодшаму брату паабяцаў забраць яго на другую зіму. Марцін павёз пляменніка на станцыю. Андрэй памахаў родным шапкай і азірнуўся, перш чым хутар знік за лесам.

За аснову пераказу ўзята выданне часткі з 13-га тома збору твораў Коласа ў 20 тамах (Мінск: Беларуская навука, 2011).