На ростанях (Колас)/Кніга 2/Частка 2

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
👨🏻‍🏫
На ростанях. Кніга 2. У глыбі Палесся. Частка 2. На новым месцы
1927
Кароткі змест часткі
з цыкла «На ростанях. Кніга 2. У глыбі Палесся»
Арыгінал чытаецца за 216 хвілін
Мікразмест
Малады настаўнік прыехаў у вёску, дапамагаў дзецям і бедным, далучыўся да рэвалюцыянераў і падтрымаў сялян у барацьбе за зямлю. Пасля падаўлення пратэстаў паліцыя арыштавала яго разам з сялянамі.

Тэматычныя загалоўкі раздзелаў — рэдакцыйныя.

Раздзел 13. Прыезд настаўніка ў Выганы

У верасні настаўнік Андрэй Пятровіч Лабановіч ехаў цягніком праз Палессе ў новую школу ў Выганах каля Пінска.

👨🏻‍🏫
Андрэй Пятровіч Лабановіч — малады вясковы настаўнік, начытаны і дапытлівы, уважлівы да людзей, шчыры, схільны да роздумаў.

Ён любаваўся рэкамі, балотамі і вёскамі. У раскошнай станцыйнай зале адчуў сябе чужым праз сціплую вопратку. На рынку не знайшоў выганаўскіх сялян і наняў возніка. Школа паміж Выганамі і Высокім стаяла каля Піны, але была замкнёная. Дачка старожкі не дапамагла знайсці маці. Каля школы яго спыніў дзяк Бацяноўскі.

👴🏻
Амос Адамавіч Бацяноўскі — стары дзяк, удавец каля 60 гадоў, неахайны, ганарлівы, падазроны, цікаўны пляткар.

Дзяк распытваў пра адукацыю і царкоўныя спевы: святар чакаў арганізатара хору. Раздражнёны затрымкай, Лабановіч паехаў у валасное праўленне. Там прыветны стары стораж узяў яго чамадан і паказаў канцылярыю.

Раздзел 14. Чаканне ў воласці і знаёмства з палескім жыццём

Пісар гасцінна прыняў настаўніка і пахваліўся рамонтам школы. Ён з памочнікам пераказаў плёткі пра цяжарнасць старожкі ад папярэдняга настаўніка. Лабановічу было непрыемна слухаць. Тры дні ён жыў у пісара, пакуль школу прыбіралі. З акна назіраў Піну, рыбакоў і бязмежныя балоты, дзе сяляне выпальвалі старую траву. У воласці часта збіралася мясцовае начальства, асабліва вылучаўся Захар Лемеш.

👨🏼
Захар Лемеш — валасны старшыня каля 35 гадоў, бялявы шырокаплечы мужчына, любіць паказваць важнасць.

Пісар падтрымліваў яго самалюбства ліслівасцю. Царкоўны стараста прыносіў піва і рыбу, а сельскі стараста Бабіч ахвотна слухаў размовы.

👨🏻‍🦲
Бабіч — сельскі стараста, ціхі лагодны лысы мужчына сярэдніх гадоў, уважлівы слухач.

Новыя знаёмыя частавалі госця і раілі не сумаваць, нагадваючы пра суседніх дзяўчат. Ён жа чакаў пераезду ў школу.

Раздзел 15. Новы настаўнік і лёс школьнай старожкі

Пасяліўшыся ў светлай школьнай кватэры, Лабановіч пазнаёміўся са старожкай Ганнай.

👩🏻
Ганна — школьная старожка, жанчына за 35 гадоў, цяжарная, безносая ад нараджэння, маці Юсты.

Яна ўцякла ад мужа-п’яніцы, а папярэдні настаўнік скарыстаўся яе залежнасцю. Цяпер баялася выгнання разам з дачкой. Лабановіч пакінуў яе працаваць, аддаў дзевяць рублёў летняга заробку і абяцаў аплаціць замену на час родаў, папрасіўшы тады ненадоўга знайсці іншае жыллё. Ён упарадкоўваў кнігі, прызначыў збор навічкоў на 20 верасня і хацеў прывабіць да вучобы дзяўчынак. Увечары наведаў айца Мікалая.

👨🏻‍🦳
Айцец Мікалай — малады сельскі святар, жыве каля царквы, ганарыцца домам, ветлівы, асцярожны.

Святар пахваліў дапамогу Ганне, хоць сам не пакінуў бы яе. Ён паказваў новы дом і расказваў пра цяжкасці будаўніцтва. Настаўнік адчуў у доме нешта затхлае, але размову перапыніла запрашэнне да чаю.

Раздзел 16. Выбары старшыні і пратэст Цімоха Жыгі

У школу запісалася каля дваццаці навічкоў, але дзяўчынак бацькі не пускалі: патрабавалі дапамогі дома і баяліся паўтарэння смерці ранейшай вучаніцы. Лабановіч прывучаў малых да заняткаў гульнямі. Сярод іх быў Алесік Грылюк.

👦🏻
Алесік Грылюк — малы вучань-сірата каля 8 гадоў, бедна апрануты і занядбаны, непасрэдны і дапытлівы.

Настаўнік пастрыг дзяцей, апрацаваў галовы ад вошай, а Алесіку купіў кашулю і паясок. Тым часам Лемеш частаваў сялян перад выбарамі: хацеў захаваць пасаду і заслужыць ганаровы каптан. Адзін падвыпілы стары прасіў знаёмых пабіць яго і нарэшце атрымаў моцную поўху. На выбарах грамаду падвялі да падтрымкі Лемеша. Раптам у канцылярыю ўварваўся рашучы селянін, абвінаваціў старшыню ў злоўжываннях і падкупе земскага начальніка. Начальнік загадаў яго замкнуць. Лемеш дапамог схапіць пратэстоўца, які працягваў крычаць з памяшкання для затрыманых.

Раздзел 17. Урок пісьма і небяспечная кніжачка

Да Лабановіча прыйшоў Аксён Каль, які хацеў парады ў сялянскай справе.

👨🏻‍🌾
Аксён Каль — 36-гадовы селянін з Высокага, сухарлявы моцны мужчына з вусамі, настойлівы абаронца сялян.

Дванаццаць гадоў ён безвынікова судзіўся з панам за рыбныя затокі і збіраўся прасіць цара. Настаўнік сумняваўся ў карысці прашэння і прапанаваў вучыць яго грамаце. Яны пачалі з уласнага подпісу Аксёна. Двума днямі раней на ганку Лабановіч знайшоў нелегальную брашуру. Яе змест перадаваўся так:

Усе мыслі аўтара накіраваны былі на адно і білі ў адну цэль: разбурыць веру ў цара, паказаць яго ў сапраўднай істоце. У кніжачцы даваліся так званыя царскія рэформы ў зусім новым асвятленні.

Прачытанае прыцягвала і палохала яго. Праводзіўшы вучня, ён заўважыў постаць пад акном, выйшаў з кіем і каля рэчкі сустрэў Бацяноўскага. Доказу, што менавіта дзяк падслухоўваў, не было. Настаўнік пайшоў да чыгункі абдумаць новыя пытанні.

Раздзел 18. Падазрэнні дзяка і доўгі візіт да настаўніка

Бацяноўскі крыўдзіўся, што новы сусед не наведаў яго, як рабілі ранейшыя настаўнікі. Ён сачыў за школай, прыслухоўваўся да размоў і распытваў Ганну. Яна адмовілася задавальняць яго цікаўнасць. Начныя прагулкі Лабановіча, дапамога бедным і сустрэчы з Аксёнам здаваліся дзяку прыкметамі небяспечнага вальнадумства. Ён дзяліўся падазрэннямі са святаром, ляснічым і пісарам, хоць тыя тлумачылі паводзіны настаўніка па-рознаму.

Каб адвесці падазрэнне ў падгляданні, дзяк сам прыйшоў у школу. Ён папракаў гаспадара непавагай да старэйшага, раіў аднавіць хор і хваліў папярэдняга настаўніка. Потым расказваў пра рэўматызм, лячэнне крапівой і лепшыя мінулыя часы. Дома гаспадарку вяла яго замкнутая дарослая дачка, таму ён нікуды не спяшаўся. Лабановіч сумаваў і чакаў сыходу госця, але той не разумеў намёкаў і праседзеў увесь вечар.

Раздзел 19. Начная размова двух настаўнікаў

У лістападаўскі вечар да Лабановіча па дарозе ў сваю школу ў Купяцічах заехала Вольга Віктараўна Андросава.

👩🏻‍🏫
Вольга Віктараўна Андросава — маладая настаўніца, нядаўняя выпускніца гімназіі, смуглявая, бойкая і гаваркая, захоплена рэвалюцыяй.

Ён прапанаваў ёй начлег і растлумачыў вядзенне журналаў, расклад і працу з чатырма групамі адначасова. Госця перапісала расклад, але сумнявалася ў сваім пакліканні. На параду палюбіць працу яна адказала:

Каб палюбіць сваю справу, трэба яшчэ і вера ў сэнс яе, — заўважае Вольга Віктараўна. Яна апускае вочы, як бы веры ў яе якраз і бракуе, толькі сказаць гэтага не адважваецца.

Вольга спытала, ці не шкодзіла дзецям казённае навучанне. Лабановіч пагадзіўся з неабходнасцю адкідаць шкодныя прадпісанні і вучыць інакш. Калегі разгаварыліся, яна прапанавала цікавыя кнігі. Размова зацягнулася за поўнач. З двара за імі назіраў Бацяноўскі, абураны начлегам маладой жанчыны ў суседа.

Раздзел 20. Дзякавы плёткі і ўрок Закона Божага

Вольга паехала, узяўшы з Лабановіча абяцанне наведаць яе. Дзяк расказаў пра начлег святару, яго дочкам і ляснічаму. Святароўны распыталі Ганну, але тая патлумачыла, што госця спала асобна, мела ключ ад пакоя, а гаспадар перайшоў бліжэй да кухні. Святар пажартаваў з самога назіральніка, ляснічы таксама не ўбачыў доказаў непрыстойнасці. Толькі жанчыны яшчэ доўга абмяркоўвалі плётку.

Неўзабаве Бацяноўскі замяніў святара на ўроку Закона Божага. Яго скрыўлены палец збянтэжыў дзяцей: яны не разумелі, каго выклікалі. Потым дзяк распытаў хлопчыка пра скрадзеную моркву, выклікаўшы смех. Пра стварэнне свету і выгнанне першых людзей з раю ён гаварыў па-палеску, надзяляючы Бога звычкамі строгіяга гаспадара. Да аповеду дадаў напаміны пра папа і дзяка, паслухмянасць старэйшым і забарону лазіць па чужых садах.

Раздзел 21. Таемныя гутаркі пра народнае вызваленне

Пасля брашуры Лабановіч інакш успрымаў забастоўкі і становішча палітычных вязняў. Яго разлад са службовымі абавязкамі перадаваўся так:

З аднаго боку, ён — вясковы настаўнік — павінен праводзіць у жыццё пэўныя ідэі. Сэнс іх — замацаванне таго парадку рэчаў, у справядлівасць якога ён не верыць.

На занятках з Аксёнам ён тлумачыў, што цар абараняў памешчыкаў, а забойства пана не вярнула б заток. Патрэбна была супольная барацьба. Настаўнік папярэджваў вучня:

Добра ўжо будзе, калі цяпер на сяле знойдзецца некалькі чалавек, што будуць падзяляць такія думкі і другім аб іх казаць... Толькі ж, Аксён, у гэтай справе павінна быць вялікая асцярога!

Да іх далучыліся сусед і яго сын-прызыўнік. Яны абмяркоўвалі беднасць, сацыялістаў і лістоўкі, падкінутыя ў сялянскія вазы. Ляснічы іх рваў, дзяк забіраў для начальства, святар спальваў. У настаўніка ж іх разам чыталі і абмяркоўвалі.

Раздзел 22. Візіт праз лужыну і размова пра падпольную работу

Пасля працяглых дажджоў Лабановіч пайшоў да Вольгі. Дарогу перагарадзіла вялізная лужына, і ён, разуўшыся, перайшоў ледзяную ваду. Настаўніца сагрэла яго каньяком і чаем. Яна скардзілася на працу і паказала сыры, брудны клас з прагнілай падлогай. Каб падбадзёрыць гаспадыню, госць расказаў пра мару летам падарожнічаць пешшу, збіраць песні і паданні, фатаграфаваць цікавых людзей. Вольга захацела далучыцца.

За чаем ён прызнаўся ў таемных гутарках з трыма сялянамі і недахопе літаратуры. Вольга пазычыла некалькі схаваных брашур. Яны меркавалі, што першую кніжачку яму падкінулі з Пінска. Настаўніца збіралася праз гарадскіх знаёмых знайсці рэвалюцыйную арганізацыю, каб атрымаць літаратуру і дапамогу для такой працы. Яна паказала сшытак рэвалюцыйных песень і вершаў. Вяртаючыся, Лабановіч думаў пра падпольную работу і адчуваў вялікую павагу да новай сяброўкі.

Раздзел 23. Новы пісар заваёўвае прыхільнасць Высокага

Ранейшага пісара забралі ў салдаты. Лемеш моцна гараваў на развітанні, але хутка паладзіў з яго пераемнікам Мацеем Дулебам.

🧔🏼
Мацей Дулеба — 28-гадовы валасны пісар, былы настаўнік, са светлай барадой, жартаўлівы, добры, але асцярожны.

Той прызнаўся Лабановічу, што атрымаў прыбытковую пасаду за сто рублёў хабару земскаму начальніку. У царкве ён наладзіў больш зладжаныя спевы і ўразіў людзей надзвычай гучным чытаннем апостальскага тэксту. Пісар хутка сыходзіўся з сялянамі, сябраваў з настаўнікам і любіў начныя выпіўкі ў Пінску.

Сярод зімы ён паклікаў сябра ў горад. Перад ад’ездам яны селі абедаць і пачулі крык немаўляці з халоднай кладоўкі. Ганна нарадзіла сына там, не знайшоўшы іншага прытулку, хоць паспела падаць ім ежу. Занепакоеныя госці паклікалі фурмана. Ён вывеў маці з дзіцем да падрыхтаванага дачкой тапчана і пабег па павітуху. Уладкаваўшы першую дапамогу, пісар і настаўнік усё ж паехалі ў Пінск.

Раздзел 24. Спрэчка пра хор і патайную работу

Дулеба прапанаваў стварыць царкоўны хор. Лабановіч раскрытыкаваў яго ненатуральна гучнае чытанне, і пісар пакрыўдзіўся. Ён паведаміў, што святар быў незадаволены вячэрнімі сустрэчамі настаўніка з падазронымі людзьмі. Лабановіч зразумеў, што пра таемную працу ўжо ведалі. Ён адказаў, што проста вучыў селяніна грамаце, каб таго менш крыўдзілі. Дулеба па-сяброўску заклікаў пакінуць небяспечную справу і не верыць лістоўкам.

Пісар абараняў начальства, а настаўнік даводзіў непазбежнасць перамен. Яны разышліся незадаволеныя. Дулеба абяцаў маўчаць пра спрэчку, але папярэдзіў пра магчымую небяспеку ад саміх сялян. Застаўшыся адзін, Лабановіч адчуў самоту, думаў пра смерць, слухаў плач Ганнінага немаўляці. Ён верыў у дабрыню пісара, аднак мусіў быць асцярожнейшым. Уначы дапусціў, што невялікі хор з дапамогай Дулебы мог бы адвесці падазрэнні ад яго сустрэч.

Раздзел 25. Вестка пра вайну даходзіць да палескай школы

У студзені 1904 года пачалася вайна Расіі з Японіяй. Дулеба прывёз навіну з Пінска і ўпэўнена прадказваў хуткую перамогу. Фурман заўважыў, што японцы таксама павінны былі на нешта разлічваць. Сяляне мала ведалі пра далёкую краіну, абмяркоўвалі караблі, гарматы і прычыны канфлікту. Адзін слухач нагадаў, што расплачвацца за вайну давядзецца простаму народу. Лабановіч таксама спачатку верыў у непераможнасць Расіі і ўважліва чытаў газеты.

Неўзабаве прыехаў новы школьны інспектар. Вучні адказвалі добра, а старэйшы хлопчык паказаў Японію на карце. Інспектар падтрымаў яго ўпэўненасць у перамозе цара. Толькі Алесік збянтэжыў усіх пытаннем пра вялікі нос начальніка. Аднак праверка скончылася даволі ўдала. Пазней паражэнні пад Мукдэнам і каля Цусімы, чуткі пра крадзяжы і непадрыхтаванасць войска разыходзіліся з бадзёрымі афіцыйнымі паведамленнямі і выклікалі насмешкі з улады.

Раздзел 26. Размова пра вайну і чаканне рэвалюцыі

Вольга застала Лабановіча засмучаным ваеннымі няўдачамі. Яна лічыла, што вайна павінна была адцягнуць народ ад рэвалюцыі, а паражэнне паскорыць падзенне самадзяржаўя. Ён спрачаўся, згадваў нацыянальную гордасць і страты краіны, але прызнаваў шчырасць яе перакананняў. Размова перайшла да жартаў і кахання. На здагадку настаўніка пра яе пачуцці да знаёмага Вольга збянтэжылася і вярнулася да галоўнай справы.

Яна ўжо ўвайшла ў рэвалюцыйную арганізацыю і прапанавала сувязь з ёю. Лабановіч сумняваўся ў гатоўнасці сялян і войска: ён бачыў, як людзі добраахвотна кленчылі перад царскім поездам. Вольга верыла ў хуткую змену настрояў. Нарэшце ён папрасіў пазнаёміць яго з таварышамі. Праводзіўшы госцю да яе сяла, настаўнік адмовіўся начаваць у яе, не жадаючы новых плётак. Назад ішоў адзін. Далёкія агні поезда ўзнялі яму настрой пасля цяжкай размовы.

Раздзел 27. Першы тайны сход Лабановіча

Лабановіч дамовіўся сустрэцца з Вольгай у суботу каля пінскага манастыра. Ён уяўляў арышт, турму і ссылку, але рыхтаваўся прыняць небяспеку. Пасля заняткаў схаваў падазроныя рэчы і пайшоў у горад, асцерагаючыся паліцыі і выпадковых знаёмых. Вольга прыйшла на прыстань з высокім хлопцам. Яны гаварылі пра дробязі, абыходнымі вуліцамі праверылі, ці не было сачэння, і трапілі ў бедны пакой праз невялікі двор.

Замест уяўных рамантычных герояў настаўнік убачыў звычайных бедна апранутых людзей. Яго распытвалі пра школу і сялянскія настроі. Спачатку ён разгубіўся, але падтрымка Вольгі і прыветнае слова старэйшага ўдзельніка падбадзёрылі яго. Лабановіч прапанаваў аб’ядноўваць вясковых настаўнікаў для прапаганды сярод сялян. Прапанову падтрымалі. Яму далі брашуры, лістоўкі і адрасы для сувязі. Назад ён нёс нелегальную літаратуру, пільна азіраўся і адчуў палёгку толькі за горадам.

Раздзел 28. Рэвалюцыйныя навіны ў школе і воласці

Суседні казённы ляснічы гнеўна абмяркоўваў хваляванні і шукаў слухачоў. Лабановіч цярпліва слухаў яго, часам смяяўся з маляўнічых аповедаў. Ляснічы абураўся забастоўкай вучняў у Пінску, баязлівасцю начальства і пракламацыямі, якія падсунулі паліцмайстру. Ён адмаўляў прыгнёт і лаяў прэсу. Асабліва балюча ўспрыняў публічную заўвагу паліцмайстра, нібыта сам агітаваў сялян. Настаўнік меркаваў, што гэта быў толькі жарт.

Рост рэвалюцыі трывожыў усіх мясцовых уплывовых людзей. Святар падладжваўся пад суразмоўцаў і дапускаў перадачу царкоўнай зямлі за пенсію. Лемеш не ўяўляў жыцця без начальства, падаткаў і навабранцаў. Пісар супакойваў яго турмамі і казакамі, пагражаў праціўнікам улады. На зборні фурман прадказваў канец панскага панавання і выбарнае начальства. Стары стораж сумняваўся, што ахвотных загадваць стане менш. Пры з’яўленні пісара ці старшыні сялянскія размовы абрываліся.

Раздзел 29. Сяляне патрабуюць вярнуць свае землі

Аксён знайшоў план, паводле якога спрэчныя затокі належалі сялянам. Лабановіч параіў склікаць сход. Праз тры дні школа запоўнілася людзьмі; прыйшоў і Бабіч. Настаўнік заклікаў прысутных аб’яднацца, гаворачы пра іх становішча:

Паны і багатыры жывуць у раскошы, а вы — у цёмных і цесных халупах, капаецеся, як чэрві ў зямлі, і няма вам ні жыцця, ні долі. Справядліва гэта?

На заклікі спаліць маёнтак і забіць пана ён адказаў перасцярогай: гвалт выклікаў бы расправу над грамадой. Лабановіч прачытаў петыцыю з патрабаваннем вярнуць затокі і сенажаць, а за ранейшае карыстанне перадаць частку маёнтка. Адмова пагражала іншымі дзеяннямі. Сяляне ўхвалілі паперу, падпісаліся ці паставілі крыжыкі, Бабіч прыклаў пячатку. Трое дэлегатаў панеслі патрабаванне пану. Той спачатку насміхаўся са звароту грамадзян, але пасля раззлаваўся і паехаў у Пінск па дапамогу начальства.

Раздзел 30. Пасля забастоўкі пачынаюцца арышты

Дзесяць дзён забастоўкі цягнікі не хадзілі, начальства прыціхла. Потым рух аднавіўся, і Вольга паведаміла пра разгром паўстання ды арышты таварышаў. Яны развіталіся, прадчуваючы разлуку. За школай сачылі. Чыноўнікі абмяркоўвалі петыцыю, але ляснічы заступіўся за настаўніка: той прадухіліў разгром маёнтка.

Не дачакаўшыся адказу, каля дваццаці сялян вылавілі рыбу ў спрэчных затоках. Іх акружылі казакі. Паліцыя абшукала школу і арыштавала Лабановіча. На выган прыбег Аксён з часткамі цэпа і папракнуў афіцэра, што пасля паражэнняў ад японцаў той помсціў бяззбройным. Калі афіцэр выхапіў шаблю, Аксён выбіў яе, ударыў яго і ўцёк. Казакі разагналі натоўп, некалькіх людзей падмялі коньмі. Настаўніка і рыбакоў павялі ў Пінск. Бацяноўскі праводзіў іх папрокам у ганарыстасці і словамі пра Божае пакаранне.

За аснову пераказу ўзята выданне часткі з 13-га тома збору твораў Коласа ў 20 тамах (Мінск: Беларуская навука, 2011).