На ростанях (Колас)/Кніга 3/Частка 1
з цыкла «На ростанях. Кніга 3. На ростанях»
Тэматычныя загалоўкі раздзелаў — рэдакцыйныя.
Раздзел 1. Дарога настаўніка ў новую школу
Зімою 1906 года Лабановіч прыехаў з Палесся на новае месца працы.
За сялянскую петыцыю ён ледзь пазбег турмы і быў пераведзены ў Верхань. Па дарозе са станцыі фурман паведаміў, што ў вялікай школе працавалі два настаўнікі. Лабановіч сумаваў па ранейшых вучнях і сябрах.
Раздзел 2. Новы настаўнік у запушчанай школе
Заплаціўшы фурману лішні рубель за старанне, Лабановіч зайшоў у брудную школу. Яго папярэднікам аказаўся знаёмы па семінарыі, якога пераводзілі праз падазрэнне ў крамоле. Неўзабаве прыйшоў другі настаўнік, Іван Анцыпік.
Ён расказаў пра страх вучняў перад экзаменамі. На другі дзень папярэднік выехаў.
Раздзел 3. Новы настаўнік прыводзіць школу ў парадак
Даглядаць кватэру новага настаўніка працягвала бабка Параска.
У журнале Лабановіч убачыў вялікае адставанне ад праграмы. Перад заняткамі ён загадаў сторажу арганізаваць прыборку. Жанчыны вымылі клас, вычысцілі парты, паправілі карты. Пасля працы настаўнік пачаставаў стоража гарэлкай.
Раздзел 4. Візіт да пісара ў завіруху
У завіруху Лабановіч думаў пра паражэнне рэвалюцыі і царскія рэпрэсіі. Насуперак перасцярогам Параскі ён пайшоў да суседа, пісара Васількевіча.
Той прыняў госця холадна і распытваў пра небяспечную блізкасць настаўнікаў да народа. Лабановіч стрымана паведаміў пра свой арышт і вызваленне.
Раздзел 5. Першы дзень Лабановіча ў новай школе
Пасля завеі прыйшлі толькі мясцовыя дзеці. Лабановіч прыветна распытваў іх пра вучобу і хатняе жыццё. Высокі сарамлівы хлопец папрасіў перавесці яго ў старэйшую групу: раней ён прапускаў заняткі, бо даглядаў хворую маці і працаваў дома. Настаўнік пагадзіўся дапамагчы. Убачыўшы прабелы ў ведах дзяцей, ён склаў планы працы. Увечары Параска пачаставала яго бульбянымі піражкамі.
Раздзел 6. Няёмкі вечар у папоўскім доме
Не жадаючы парушаць мясцовы звычай, Лабановіч наведаў святара, айца Уладзімера Малевіча.
За шумным сталом святар прапанаваў схаваць забароненыя кнігі ў царкве. Пасля застолля моладзь спявала і гуляла ў фанты. Пацалунак прывабнай дзяўчыны збянтэжыў настаўніка. З вечарыны ён выйшаў з палёгкай.
Раздзел 7. Школьныя заняткі і нечаканы ад’езд Анцыпіка
Лабановіч рыхтаваў чатырнаццаць дзяцей да экзаменаў, праводзіў дадатковыя чытанні. Сярод здольных вучняў вылучалася Ліда Мураўская.
Анцыпік спалохаўся прыстава, саперніка ў заляцанні, і з’ехаў пад выглядам хваробы бацькі. Лабановіч узяў яго групы, і клас стаў перапоўненым.
Раздзел 8. Спрэчка пра кадэтаў на парозе выбараў
Напрадвесні рыхтаваліся выбары ў першую Дзяржаўную думу. Васількевіч чытаў манархічную газету і абураўся поспехам кадэтаў — прыхільнікаў абмежавання царскай улады. Лабановіч стаў дражніць суседа, нагадваючы пра іх памяркоўныя патрабаванні і прызнанне манархіі. Пісар патрабаваў караць кадэтаў. Калі настаўнік параўнаў яго з адным з іх лідараў, раззлаваны Васількевіч схаваўся ў доме.
Раздзел 9. Вясновая прагулка на могілкі
Увесну Лабановіч асабліва востра заўважаў беднасць сялянскіх хат. Ён ужо ведаў, што памешчыцкай зямлі ў воласці было амаль упяцёра больш за сялянскую. На могілках настаўнік разважаў пра жыццё, смерць і няроўнасць, якая захоўвалася нават у пахаваннях. У кустах ён пачуў прызнанні закаханых. Замест таго каб ціха адысці, раптам заспяваў вянчальную песню. Спалоханая пара разбеглася.
Раздзел 10. Пасведчанне без споведзі
Пасля Вялікадня інспектар запатрабаваў пасведчанне пра споведзь і прычасце. Лабановіч не выконваў гэтых абрадаў і падазраваў у патрабаванні падкоп пісара. Айцец Уладзімер назваў інспектарскі клопат непатрэбным. Ён расказаў, як некалі прыняў сялянскую прысягу на цару на томе вершаў замест Евангелля, палічыўшы ўсё фармальнасцю. Пасля святар выдаў патрэбную паперу без споведзі, чым вельмі ўзрадаваў настаўніка.
Раздзел 11. Трыумф Верханскай школы на экзаменах
На экзамены ў Грабёнку настаўнікі паехалі разам з дзецьмі. Мясцовую настаўніцу раздражнялі свабодныя адносіны Лабановіча з вучнямі. Яна яшчэ больш раззлавалася, калі ён на іх просьбу схаваў незнаёмую карту без подпісаў. Аднак верханскія дзеці адказвалі выдатна, нават на пытанні па-за праграмай. Старшыня камісіі публічна падзякаваў Лабановічу. Асабліва вызначыліся высокі старанны хлопец і Ліда.
Раздзел 12. Настаўніцкі саюз і замак-ілюзія
Сябру, які збіраўся ў інстытут, Лабановіч раіў універсітэт. Сам ён вырашыў аб’ядноўваць настаўнікаў. На прагулцы далёкія дрэвы здаліся яму замкам; зблізку ілюзія знікла. Пра супольную барацьбу ён прыйшоў да такой высновы:
Патрэбна згодная, па выпрацаваным плане, работа тысяч людзей, якая біла б у адзін пункт, а для гэтага трэба арганізацыя, у дадзеным выпадку настаўніцкая арганізацыя.
Раздзел 13. Начная сварка ў валаснога пісара
Лабановіч уважліва сачыў па газетах за працай думы і яе сутыкненнямі з урадам. Аднойчы ўначы ён пачуў крыкі з воласці. П’яны Васількевіч абвінавачваў жонку ў здрадзе з памочнікам і збіраўся выламаць замкнёныя дзверы сякерай. Настаўнік угаварыў жанчыну выйсці і стрымаў мужа, які кінуўся на яе. Потым яны агледзелі пакой: памочніка там не было. У той дзень ён увогуле знаходзіўся ў раз’ездах.
Раздзел 14. Пастух будзіць пісара і заключае змову з настаўнікам
Пасля сваркі жонка пісара паехала да бацькоў, а ён зноў запіў. Раніцай яго разбудзіў вясёлы грамадскі пастух, які гучна збіраў статак. Васількевіч выскачыў на ганак і аблаяў яго, але атрымаў жартаўлівы адказ. Лабановіч, які ўсё бачыў, даў пастуху дваццаць капеек і паабяцаў столькі ж за кожны ранішні крык пад вокнамі. Некалькі дзён змова дзейнічала; пісар больш не выбягаў сварыцца.
Раздзел 15. Размова настаўнікаў і пачастунак для госці
Анцыпік раіў жыць ціха і ўнікаць барацьбы. Лабановіч перастаў шукаць у ім аднадумца. Неўзабаве яны прынялі маці Ліды і яе брата, Антаніну Міхайлаўну.
Анцыпік надумаў спаіць госцю. Лабановіч пайшоў спаць, а раніцай знайшоў калегу на падлозе. Госця заставалася цвярозай.
Раздзел 16. Гасцяванне пад грушай і начное вяртанне
На хутары Антаніны Міхайлаўны настаўнікаў пачаставалі ў садзе пад грушай. Лабановіч абяцаў бясплатна рыхтаваць Ліду да далейшай вучобы. Пакрыўдзіўшыся на жарты, што ён не дапіваў чарак, ён выпіў дзве шклянкі гарэлкі і страціў памяць. Ачуняў апоўначы на стружках у каморы. Дадому ён вёз п’янага Анцыпіка і не пусціў яго да жанчыны, праз якую той сварыўся з прыставам. Калега потым падзякаваў.
Раздзел 17. Дарога да Ліды і роздум пра настаўніцкую арганізацыю
Параска суцешыла прысаромленага настаўніка. Ідучы да Ліды, ён вырашыў таемна напісаць сябру пра саюз. Ён прызнаваў сваю сімпатыю да вучаніцы, але думаў і пра агульную справу, пра шляхі да шчасця:
Многа дарог у жыцці, па якіх блукаюць людзі, каб знайсці тое, што лічаць яны сваім шчасцем. Ды не для ўсіх расчынены гэтыя дарогі; іх трэба заваяваць — для сябе і для гарапашнага люду.
Раздзел 18. Таемная настаўніцкая сустрэча і здарэнне на ўроку
На зашыфраваны ліст адказаў запрашэннем на сустрэчу Алесь Садовіч.
Лабановіч рыхтаваў даклад. На ўроку Ліда засмуцілася і схавалася за занавескай. Ён падышоў і пацалаваў яе. Адчуваючы, што зрабіў нядобра, потым строга загаварыў пра вучобу. Яны дамовіліся працягваць заняткі.
Раздзел 19. Грыбная знаходка і прызнанне Ліды
Па дарозе на хутар Лабановіч знайшоў каля сотні баравікоў і аддаў іх гаспадыні. Ліда не падзяліла яго захаплення лесам. Пасля здарэння за занавескай яна трымалася стрыманей, але цяпер папрасіла яго не ехаць у Мікуцічы, не растлумачыўшы прычыны. Заняткі працягваліся: настаўнік цярпліва дапамагаў ёй пераадольваць цяжкасці. За абедам маці сказала, што ён закружыў дзяўчыне галаву. Ён адказаў, што Ліда яшчэ дзіця.
Раздзел 20. Нечаканая сустрэча настаўнікаў
У школьнай кватэры Лабановіча чакаў госць. Пасля жартаў праз замкнёныя дзверы ён пазнаў свайго сябра Турсевіча.
Сябры абняліся, успомнілі Палессе і колішняе каханне Лабановіча. Параска прыгатавала пачастунак. За сталом яны гаварылі пра настаўніцкую беднасць і сумленнасць сваёй працы.
Раздзел 21. Спрэчка сяброў пра рэформы і рэвалюцыю
Турсевіч спадзяваўся на кадэтаў, думу і паступовыя рэформы. Лабановіч яшчэ не выбраў партыі, але лічыў патрэбнымі народнае паўстанне і аб’яднанне людзей. Сябру ён тлумачыў сваю пазіцыю:
А таму кожнаму, хто любіць народ, ідзе з народам, трэба стаць на шлях бязлітаснай, разумнай барацьбы, барацьбы па адзіным плане, у імя звяржэння ідала на троне і яго памагатараў, паслугачоў і падбрэхічаў.
Раздзел 22. Прывідны замак і спрэчка сяброў пра думу
Палітычныя рознагалоссі аддалялі сяброў. Урадавы зварот да сялян і чуткі пра роспуск думы канчаткова пазбавілі Лабановіча надзеі на яе дапамогу. Ён павёў Турсевіча на ўзвышша, каб паказаць прывідны замак і параўнаць з ім думскія абяцанні. Па дарозе памочнік пісара хваліў урад і прадказваў роспуск думы. На ўзвышшы Турсевіч убачыў толькі дрэвы і пагоркі. Задуманага ўражання не атрымалася.
Раздзел 23. Ад’езд Лабановіча і навальніца над станцыяй
Збіраючыся ў Мікуцічы, Лабановіч не раскрываў сапраўднай мэты паездкі. Турсевіч прасіў быць асцярожным і хутчэй вярнуцца, Параска развітвалася са слязьмі. Па дарозе настаўнік зайшоў на хутар, але знайшоў дом замкнёным і засмуціўся. На станцыі яго заспела навальніца. Ён паспеў схавацца ад ліўня, купіў білет і сеў у цягнік. Гледзячы на абноўленыя дажджом краявіды, ён радаваўся выбранай дарозе.
Раздзел 24. Настаўнікі збіраюцца на тайны з’езд
Увечары 8 ліпеня на станцыі Лабановіча сустрэла грамада маладых настаўнікаў. Разам з Садовічам сярод іх быў даўні сябар па семінарыі Янка Тукала.
Па дарозе ў Мікуцічы сябры жартавалі і спявалі рэвалюцыйныя песні, хоць разумелі небяспеку. Позна ўначы яны дабраліся да школы Садовіча.
Раздзел 25. Настаўнікі рыхтуюцца да тайнага сходу
У школьнай кватэры іх чакалі вячэра і таварышы. Садовіч узяў кіраўніцтва сустрэчай, паставіў варту і загадаў назаўтра апоўдні збірацца на Прыстаньцы, у адкрытым полі каля Нёмана. Прыходзіць належала малымі групамі. За позняй вячэрай яны абмяркоўвалі будучы настаўніцкі саюз і чакалі новых удзельнікаў. Лабановіч радаваўся сяброўскай блізкасці. Пад раніцу замест сну ён прапанаваў пайсці на раку.
Раздзел 26. Нелегальны настаўніцкі сход на беразе Нёмана
9 ліпеня на беразе сабраўся дваццаць адзін настаўнік. Знаёмыя сяляне пагадзіліся пільнаваць. Сход вырашыў стварыць саюз барацьбы з самаўладствам. Садовіч заклікаў таварышаў да змагання:
Мы жывём у такі час, калі ўсе лепшыя людзі Расіі аддаюць сваю волю і энергію на барацьбу з царызмам, за раўнапраўнасць і свабоду народа. Ніякія кары царскіх прыслужнікаў не могуць спыніць барацьбу.
Раздзел 27. Настаўніцкі саюз і паліцэйскі налёт
Увечары ў школе падпісалі пастанову пра саюз, прапаганду і стварэнне мясцовых ячэек. У бюро ўвайшлі Садовіч, Тукала і сакратар сходу. Уначы паліцыя захапіла пратакол і пачала вобыск. Лабановіч непрыкметна парваў свой непрачытаны даклад. Адзін са спазнелых таварышаў адважна дапісаў подпіс проста перад прыставам. Каля школы сабраўся варожы паліцыі сялянскі натоўп. Прыстаў спыніў вобыск і з’ехаў.
Раздзел 28. Пасля разгону сходу: страх пакарання і ад'езд за мяжу
Чакаючы суда, сябры ўзгаднялі паказанні. Садовіч з адным таварышам пазней таемна выехалі за мяжу. Яшчэ ўначы, дзякуючы сялянам за абарону, ён запэўніваў людзей з ганка школы:
Покі мы жывы, мы не згорнем бездапаможна сваіх крылляў, будзем весці барацьбу далей — за нашу волю, за зямлю, за нашы людскія правы. Ёсць на свеце праўда і справядлівасць — перамога будзе за імі.
Раздзел 29. Вяртанне пасля няўдалага сходу
Развітаўшыся з Тукалам, Лабановіч вярнуўся ў Верхань. Пасля бяссонных начэй ён ледзь трымаўся на нагах. Параска радасна сустрэла яго, а Турсевіч заўважыў перамену і выслухаў расказ пра налёт. Лабановіч прызнаў магчымасць звальнення, суда і высылкі, пасля чаго заснуў амаль на суткі. Турсевіч шкадаваў сябра, але баяўся, што жыццё ў кватэры палітычна падазронага настаўніка пашкодзіць яму самому, і вырашыў ехаць.
Раздзел 30. Варажба для настаўніка, якому пагражала звальненне
Турсевіч развітаўся са слязьмі. Лабановіч разумеў прычыну яго ад’езду, але не папракаў. Параска спрабавала суцешыць настаўніка варажбой. Яна шмат разоў перакладвала карты, пакуль замест клопатаў і сумнай дарогі не атрымала добрую вестку ад высокага начальніка. Лабановіч не хацеў яе крыўдзіць і ўважліва слухаў. Назаўтра сапраўды прыйшла дырэктарская падзяка за выдатную падрыхтоўку вучняў.
Раздзел 31. Настаўнік расказвае пра небяспечную паездку
Ліда з хваляваннем чакала настаўніка, але, убачыўшы яго, зрабіла выгляд, што чытала геаграфію. Антаніна Міхайлаўна таксама сустрэла яго прыязна. Лабановіч расказаў пра сход і паліцыю, не раскрываючы ўсёй палітычнай мэты сустрэчы. Ён папярэдзіў, што мог страціць службу і трапіць пад суд. Маці папракнула яго за неасцярожнасць, а Ліда нагадала сваю просьбу не ехаць. Ён паказаў ім дырэктарскую падзяку.
Раздзел 32. Паведамленне аб звальненні
Напрыканцы лета Лабановіч працягваў рыхтаваць Ліду, хоць баяўся страціць прыхільнасць яе сям’і. Аднойчы яго паклікалі ў воласць атрымаць пакет пад распіску. Незвычайна ветлівы Васількевіч спытаў пра магчымую ўзнагароду за вучнёўскія поспехі. Але ў пакеце быў загад звольніць Лабановіча з першага верасня 1906 года. Настаўнік не паказаў хвалявання. Пісар выглядаў шчыра здзіўленым, але пра з’езд яму не расказалі.
Раздзел 33. Звальненне настаўніка і прапановы на будучыню
Усвядоміўшы страту службы, Лабановіч успамінаў свае школы. Парасцы ён растлумачыў, што пацярпеў за барацьбу супраць несправядлівасці. Яна заплакала, а ён абяцаў не здавацца. У айца Уладзімера настаўнік пазнаёміўся з рэвалюцыянерам, які хаваўся ад паліцыі пасля ўяўнага самагубства. Святар прапаноўваў яму духоўную службу, а госць — уступленне да эсэраў і партыйную дапамогу. Лабановіч не спяшаўся з выбарам.
Раздзел 34. Развітанне з Верханню
Анцыпік вярнуўся, але здаць яму школу не ўдалося: ён атрымаў лепшае месца. Лабановіч яшчэ затрымліваўся дзеля Ліды. На хутары маці папракнула яго за няпэўную будучыню дачкі. Ён дапамог напісаць прашэнне ў Мінскую гарадскую школу, хоць Ліда гаварыла, што лепш стане тэлеграфісткай. На пытанне пра ліставанне яна адказала няпэўна і спытала, навошта яно. Суха развітаўшыся, Лабановіч вырашыў больш не марудзіць са здачай школы.
Раздзел 35. Развітанне Лабановіча з Верханню
Здаўшы школу, Лабановіч суцешыў заплаканую Параску і абышоў дарагія мясціны. Каля млына смутак саступіў рашучасці жыць і змагацца далей. На станцыю яго павёз той самы фурман. З двума чамаданамі ён пакідаў Верхань і ўспамінаў ранейшы ад’езд:
«Адзін раздзел кнігі прачытан і загортваецца»,— думаў Лабановіч, пакідаючы Цельшына. А зараз прачытан і другі раздзел яшчэ далёка не дачытанай да канца кнігі.