На ростанях (Колас)/Кніга 3/Частка 2

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
🛣️
На ростанях. Кніга 3. На ростанях. Частка 2. На крыжовых дарогах
1955
Кароткі змест часткі
з цыкла «На ростанях. Кніга 3. На ростанях»
Арыгінал чытаецца за 376 хвілін
Мікразмест
Звольнены настаўнік змагаўся за правы людзей, вучыў дзяцей і працаваў у газеце. За ўдзел у сходзе яго асудзілі на тры гады турмы. Ён выйшаў на волю і вырашыў працягнуць барацьбу за лепшае жыццё.

Тэматычныя загалоўкі раздзелаў — рэдакцыйныя.

Апавядальнік успамінаў юнацкія вандроўкі, сустрэчы і страты, але захоўваў цікавасць да будучыні чалавецтва:

Новыя прасторныя дарогі расчыніліся перад нашымі народамі. І не гасне нястомнае жаданне зірнуць за заслону заўтрашніх дзён. Будзьце ж вы светлыя і радасныя, наступныя дні людства!

Раздзел 1. Прытулак у брата і пошукі вернай дарогі

Звольнены настаўнік Андрэй Лабановіч пасяліўся ў брата-лесніка ў Смалярні.

👨🏻
Андрэй Лабановіч — малады мужчына, звольнены настаўнік, сябар Янкі і Сымона, спагадлівы да простых людзей, удумлівы і стойкі.

Ён сумаваў па школе і вучнях, успамінаў дарагіх людзей. Нягледзячы на беспрацоўе, Андрэй вырашыў застацца на баку прыгнечанага народа.

Раздзел 2. Лабановіч у панскім садзе

Па дарозе ў мястэчка Андрэй разважаў пра сялянскую беднасць і панскія землі. У багатым садзе ён сустрэўся са старым салдатам-вартаўніком. Той ганарыўся даверам гаспадара-палкоўніка і падазрона ставіўся да забастоўшчыкаў. Ветлівая размова змякчыла старога: ён падараваў падарожніку вялікі спелы яблык.

Раздзел 3. Дарога ў Стаўбуны і сустрэча з сябрам

У Стаўбунах Андрэй дапамог старой прачытаць ліст, але сам пошты не атрымаў. На плошчы яму сустрэўся Янка Тукала.

👨🏻
Янка Тукала — малады мужчына, звольнены настаўнік, блізкі сябар Андрэя, жартаўлівы, дасціпны і знаходлівы.

Пасля радасных абдымкаў сябры пайшлі да Нёмана. Для размовы яны выбралі бязлюднае месца каля складзеных бярвенняў.

Раздзел 4. Сустрэча сяброў пад паліцэйскім наглядам

Янка ад дачкі ўрадніка даведаўся пра тайны паліцэйскі нагляд за звольненымі настаўнікамі. Андрэй падбадзёрыў сябра: маладосць і здароўе пакідалі ім надзею. У шынку яны жартавалі і спявалі перароблены царкоўны спеў. Янка расказаў пра местачковую моладзь, якая дапамагала кнігамі і шукала яму заработак.

Раздзел 5. Сябры рыхтуюцца да допыту

Забароненыя паперы сябры хавалі ў лесе. Чакаючы допыту за настаўніцкі сход у Мікуцічах, яны па чарзе ігралі следчага і абвінавачанага. Вырашылі сцвярджаць, што сабраліся выпадкова, выпівалі і падпісалі пратакол, не чытаючы. Агульную версію дамовіліся ўпотай вусна перадаць астатнім удзельнікам сустрэчы.

Раздзел 6. Школа ў Смалярні і схованка ў лесе

Па просьбе сялян Андрэй пачаў вучыць у братавай хаце дзевяць хлопцаў. Ён падзяліў іх паводле ведаў і радаваўся вяртанню да працы. Янка прыносіў пракламацыі розных партый, не далучаючыся ні да адной. Сябры спрачаліся пра палітычную праўду, а літаратуру складалі ў скрынку пад карэннем паваленай яліны.

Раздзел 7. Прагулка сяброў і ліст ад Ліды

Праводзячы Янку ў Стаўбуны, Андрэй атрымаў ліст ад Ліды.

👩🏻
Ліда — маладая дзяўчына, былая вучаніца Лабановіча, тэлеграфістка, зграбная, з цёмнымі вачыма.

Яе не прынялі ў гарадскую школу, хоць экзамены яна здала добра. Дзяўчына дапускала, што перашкодзіла імя яе настаўніка. Андрэй балюча перажываў гэтую магчымую сувязь.

Раздзел 8. Настаўніцкая адозва і тайнік у лесе

Янка прынёс адозву невядомых настаўнікаў: яны пратэставалі супраць звальнення калег і заклікалі не займаць іх месцаў. Паперу перадаў паштовы чыноўнік. Сябры ўзрадаваліся падтрымцы, але дапусцілі паліцэйскую пастку. Яны схавалі адозву ў лясной скрынцы і вырашылі асцярожней трымацца з яе перадатчыкам.

Раздзел 9. Падпольны сход у Мінску

Падпольшчык правёў сяброў на тайную нараду ў Мінску. Там быў Мікіта Аляксандравіч Уласюк.

👨🏻‍💼
Мікіта Аляксандравіч Уласюк — мужчына сярэдніх гадоў, рэдактар беларускай газеты, высокі, чарнявы, з пышнымі вусамі, жвавы.

Удзельнікі спрачаліся пра ролю рабочых, сялян і асветы. Аб’ядноўвала іх жаданне падтрымаць рэвалюцыйны рух.

Раздзел 10. Запрашэнне ў першую беларускую газету

Уласюк запрасіў Андрэя супрацоўнічаць з будучай газетай. Узрадаваны магчымасцю друкавацца, той прызнаўся:

Пісаць мне па-беларуску шмат лягчэй і прасцей, бо сваё роднае, матчына слова мацней закранае струны сэрца. Даруйце мне такі кніжны выраз. Дарогі ж для напісанага беларускаю моваю не было.

Раздзел 11. Зімовы візіт да былых калег

Узімку Андрэй чытаў сялянам беларускую газету, якую ўлады неўзабаве забаранілі. Лісты ад Ліды паступова спыніліся. З Янкам ён наведаў былога калегу ў Панямоні. Гаспадар баяўся крамольных гасцей, але прыняў іх і паведаміў, што на сход данёс валасны старшыня. Потым сяброў запрасілі на вячэру да ветэрынара.

Раздзел 12. Вечар у Панямоні і сустрэча былых настаўнікаў з дзяўчатамі

На вечары адны пагарджалі беспрацоўнымі настаўнікамі, іншыя прымалі іх прыязна. Дочкі гаспадара і дачка ўрадніка падтрымалі сяброў. Сам ураднік апраўдваў захоп пратакола службовым абавязкам і прызнаўся: ён бачыў, як Андрэй знішчаў забаронены рукапіс, але наўмысна не перашкодзіў гэтаму.

Раздзел 13. Небяспечная дарога да настаўніцы

Вучні Андрэя паспяхова здалі экзамены. Сябры пайшлі да настаўніцы, якая паведаміла начальству пра запрашэнне на сход. Па дарозе развешвалі пракламацыі, адну прыбілі да крыжа. Сустрэты селянін выклікаў падазрэнне. Яны змянілі шлях, перабраліся праз халодную рэчку і ўбачылі пагоню. Візіт давялося адкласці.

Раздзел 14. Вяртанне Лабановіча дадому

Пакінуўшы Смалярню, Андрэй вярнуўся ў Мікуцічы. Маці трывожылася за яго. Ён растлумачыў ёй сваю пазіцыю:

Я ж хачу, і многія-многія сотні тысяч такіх, як я, хочуць, каб простым людзям жылося добра... і каб не чынілі над імі здзекаў паны, чыноўнікі, пачынаючы ад урадніка і губернатара і канчаючы царом.

Раздзел 15. Сустрэча сяброў праз разліты Нёман

Перад Вялікаднем сябры дамовіліся падаць адзін аднаму знакі з процілеглых узгоркаў праз затопленую даліну Нёмана. Андрэй махаў галіной, Янка — сцягам. Пасля абмену сігналамі Андрэй пазычыў лодку і з вялікай цяжкасцю пераадолеў моцную плынь. На другім беразе яны радасна сустрэліся і віншавалі сябе з перамогай.

Раздзел 16. Велікодная вандроўка звольненых настаўнікаў

На Вялікдзень у Мікуцічах сабраліся звольненыя настаўнікі і прынялі агульную версію адказаў следству. Потым пайшлі ў Панямонь віншаваць знаёмых. Андрэй і Янка склалі жартоўную валачобную песню пра гаспадароў, дзяўчат і даносчыкаў. На мосце сябры любаваліся Нёманам і гаварылі пра жыццё без прыгнёту.

Раздзел 17. Велікодныя візіты і разбіты збан

Пасля шчодрага пачастунку ў школьнага калегі гурт перайшоў да настаўніка, які меў уласны дом. Там гаспадарова абранніца паказала, што ёй падабаўся Андрэй. Пазней падвыпілыя сябры выйшлі да камянёў. Янка прынёс квас, а Андрэй дзеля жарту разбіў збан аб камень. Старая гаспадыня памылкова абвінаваціла Янку.

Раздзел 18. Запрашэнне ў Вільню і сяброўская парада

Падчас халоднай сухой вясны Уласюк запрасіў Андрэя ў віленскую рэдакцыю і паабяцаў дапамогу з адукацыяй. Янка шчыра параіў ехаць. За пачастункам сябры абмеркавалі будучыню. Андрэй згадаў несправядліва пакрыўджаную гаспадыню разбітага збана і прапанаваў купіць ёй новы, прыклаўшы прызнанне агульнай віны.

Раздзел 19. Прыезд Лабановіча ў віленскую рэдакцыю

Андрэй паехаў у Вільню, не паведамляючы паліцыі. Знайшоўшы рэдакцыю, ён пазнаёміўся з маладым работнікам рассылкі і агледзеў цёмны пакой з правіслым ложкам. Уласюк сустрэўся з ім прыязна, але даў толькі грыўню на ежу. Размова пра газету выклікала і надзею на працу, і насцярожанасць наконт яе кіраўнікоў.

Раздзел 20. Першыя дні Лабановіча ў рэдакцыі

Андрэй харчаваўся ў таннай сталоўцы і начаваў у рэдакцыі. Ён даведаўся, што газета амаль не мела сродкаў, а сапраўднымі кіраўнікамі былі два браты: адзін рэдагаваў, другі шукаў грошы. Уласюк паабяцаў здабыць яму заробак у чыгуначнага інжынера. Першым газетным заданнем стала праўка сялянскай карэспандэнцыі.

Раздзел 21. Спрэчка пра культуру і першая праца ў інжынера

Браты ўхвалілі праўку і абяцалі Андрэю вучобу ў Кракаве. Аднак ён запярэчыў іх захапленню польскім культурным уплывам і аддзяліў рускую літаратуру ад царскай русіфікацыі. Пэўнага адказу пра адукацыю не атрымаў. З запіскай Уласюка Андрэй пайшоў да інжынера, які даручыў акуратна перапісаць лікавыя табліцы.

Раздзел 22. Няўдалы заробак і спрэчка пра будучыню беларусаў

З перапіскай Андрэй не справіўся: заблытаўся ў лічбах і сапсаваў аркуш. Інжынер даў дзесяць рублёў, але больш працы не прапанаваў. У рэдакцыі беспрацоўны чыгуначнік высмейваў беларускую мову. Андрэй адстойваў права народа на школу і тэатр. Нягледзячы на спрэчку, знаёмы параіў яго настаўнікам у сям’ю кандуктара.

Раздзел 23. Праца ў Вільні і начны візіт паліцыі

Заняткі з двума сынамі кандуктара прынеслі Андрэю заробак і задавальненне. У газеце ён вёў агляд думскіх прамоў, за што атрымліваў абеды. Жыццё наладжвалася, але ўначы паліцыя абшукала рэдакцыю і забрала яго лісты ды вершы. Ротмістр загадаў за тры дні пакінуць Вільню, пагражаючы арыштам і прымусовай высылкай.

Раздзел 24. Карэспандэнцкі білет перад выездам з Вільні

Андрэй атрымаў білет супрацоўніка ўрадавай газеты за апавяданне. Пакінуўшы Вільню, ён наведаў Косціка Балоціча.

👨🏻
Косцік Балоціч — малады мужчына, настаўнік школы сляпых, былы сябар Лабановіча па семінарыі, асцярожны.

Той прытуліў госця ў Мінску і паказаў газетную нататку, якая ганьбіла ўдзельнікаў сходу.

Раздзел 25. Лабановіч дамагаецца слова ў варожай газеце

Не застаўшы рэкамендаванага адваката, Андрэй пайшоў да рэдактара «Минского голоса» аспрэчыць абразу настаўнікаў. Ён выклаў падрыхтаваную з Янкам версію выпадковай сустрэчы і п’янага падпісання пратакола. Білет урадавага карэспандэнта змяніў тон рэдактара: той паабяцаў надрукаваць яго тлумачэнне.

Раздзел 26. Таямніца «Кудесника» на беразе Нёмана

Артыкул выйшаў пад псеўданімам «Кудесник». Вярнуўшыся ў Стаўбуны, Андрэй сустрэўся з Янкам. Над Нёманам яны прачыталі газету і выпілі за невядомага абаронцу настаўнікаў. Янка спадзяваўся на паляпшэнне іх становішча. Калі Андрэй раскрыў сваё аўтарства і расказаў пра візіт да рэдактара, сябра захапіўся яго знаходлівасцю.

Раздзел 27. Сябры дапамагаюць дзядзьку Марціну на сенажаці

Сяброў прытуліў дзядзька Марцін.

👨🏻‍🌾
Дзядзька Марцін — пажылы мужчына, селянін і арандатар, дзядзька Андрэя і Якуба, руплівы, добры і клапатлівы.

Яны начавалі ў гумне. На сенакосе Андрэй узяўся касіць разам з дзядзькам. Янка і малодшы брат Андрэя прынеслі сняданак, граблі і сетку для рыбалкі пасля працы.

Раздзел 28. Удалы ўлоў пасля сенакосу

Скончыўшы работу, Марцін з Андрэем зайшлі з сеткай у Нёман. Дзядзька ўмела кіраваў лоўляй і паспеў падхапіць вялікага шчупака, які ледзь не ўцёк. Багаты ўлоў захапіў нават абыякавага раней Янку. Дробную рыбу пакінулі дома, а буйную сябры панеслі прадаваць у Панямонь, дзе перад яўрэйскім святам чакалі добрага попыту.

Раздзел 29. Рыбацкае лета і выклік да жандараў

Улетку 1907 года сябры часта рыбачылі. Андрэй параіў пасеяць авёс з вікай, каб сям’і хапіла корму для жывёлы. Спакой перапыніў ураднік: ён прывёз выклік на допыт у Мінск на 12 жніўня па справе настаўніцкага сходу. Янка трывожыўся за сябра. Ад маці Андрэй схаваў сапраўдную прычыну выкліку, каб не палохаць яе.

Раздзел 30. Допыт Лабановіча ў жандарскага ротмістра

Янка паехаў на заробкі да сваяка, а Андрэй — у Мінск. Ротмістр паказаў яму паказанні калегі, складзеныя паводле іх агульнай версіі, і загадаў пісьмова апісаць свой удзел у сходзе. Потым афіцэр параўнаў почырк з іншым рукапісам і папярэдзіў, што той адыграе ролю ў жыцці настаўніка. Пасля допыту Андрэя адпусцілі.

Раздзел 31. Разрыў з былым сябрам пасля жандарскага допыту

Пасля допыту Андрэй наведаў Балоціча. Той чуў пра магчымае спыненне справы, але высмейваў настаўніцкі сход і абараняў існы лад. Андрэй папракнуў былога таварыша: служыць цару было бяспечней і выгадней, чым заступацца за галодных. Спрэчка скончылася разрывам. Лабановіч адмовіўся ад пачастунку і сышоў, не падаўшы рукі.

Раздзел 32. Таямніца адозвы пад вываратам

Янкаў ліст дапамог Андрэю здагадацца, што ротмістр параўноўваў яго почырк з адозвай у абарону настаўнікаў. Андрэй тайком вярнуўся да лясной схованкі, забраў адозву, астатнія паперы спаліў, скрынку знішчыў. Спачатку почыркі падаліся падобнымі, потым — рознымі. Аднак ён баяўся, што следства зможа давесці любое абвінавачанне.

Раздзел 33. У чаканні суда і навальніцы

Улетку 1908 года справу большасці настаўнікаў спынілі. Андрэя чакалі судзіць; разам з ім абвінавачваўся Сымон Тургай.

👨🏻
Сымон Тургай — малады мужчына, настаўнік, удзельнік настаўніцкага саюза, сябар Лабановіча, смелы і моцны духам.

Андрэй адчуваў адзіноту. Вырванае бурай кола нагадала яму пра пагрозу ўласнаму лёсу.

Раздзел 34. Позва на суд і нечаканая паездка з ураднікам

Ураднік уручыў Андрэю позву на 15 верасня 1908 года і нечакана запрасіў праехацца з ім. Настаўнік расказаў, што яму прыпісалі чужую адозву. На хутары дробнага арандатара іх пачаставалі. Гаспадар дагаджаў паліцэйскаму і асуджаў забастоўшчыкаў. Андрэй трымаўся стрымана і пры першай нагодзе выйшаў з-за стала.

Раздзел 35. Абарона перад судом і развітанне з роднымі мясцінамі

Мінскі адвакат пацвердзіў: эксперты прыпісалі Андрэю аўтарства адозвы. Ён дапамог атрымаць абаронцу і паўторную экспертызу, але папярэдзіў пра палітычны характар суда. Перад ад’ездам Лабановіч абышоў любімыя лясы і лугі, развітваючыся з роднымі мясцінамі. Ад Янкі, які ўжо мог вярнуцца ў школу, вестак не было.

Раздзел 36. Закрыты суд над настаўнікамі

На закрытым судзе Андрэй убачыў Тургая і Уладзімера Лявоніка.

👨🏼
Уладзімер Лявонік (Уладзік) — малады мужчына, настаўнік, сябар Лабановіча і Тургая, практычны, бадзёры і дабрадушны.

Эксперты адкінулі аўтарства Андрэя. Тургай пацвердзіў, што адозву напісаў іншы чалавек. Абарона патрабавала апраўдання, пракурор — суровай кары.

Раздзел 37. Прысуд і вяртанне сяброў у астрог

Андрэй спадзяваўся на апраўданне, але суд прысудзіў яго, Уладзіка і Тургая да трох гадоў крэпасці. Чацвёртага падсуднага апраўдалі. Лабановіча адразу ўзялі пад варту і разам з таварышамі павялі ў астрог. Пасля вобшуку іх змясцілі ў адну камеру. Андрэя падтрымлівала тое, што яны засталіся разам і атрымалі аднолькавы тэрмін.

Раздзел 38. Першая ноч у перапоўненай камеры

У бруднай перапоўненай камеры Андрэй лёг паміж сябрамі. Не могучы заснуць праз клапоў, ён думаў пра самаўладства, якое пакарала яго:

Здавалася б, грамозная махіна, аднак і ёй можна нагнаць страху. Спалохаліся, што недзе ходзіць па волі беспрацоўны «агарак»! Выходзіць, што і «агарак» — сіла!

Раздзел 39. Турэмныя будні і супольная гаспадарка зняволеных

Андрэй вывучаў турэмны парадак, бачыў крадзеж харчоў і паступовае скасаванне паслабленняў. Асуджаных у крэпасць перавялі асобна і выдавалі грошы на ежу. Уладзік прапанаваў вучыцца і стварыць агульную касу. Яго выбралі весці гаспадарку, а Тургай стаў кухарам. Супольныя клопаты дапамагалі наладжваць жыццё.

Раздзел 40. Канакрад-палітык і спаборніцтва турэмных хвалькоў

Канакрад, які выдаваў сябе за палітычнага, з’еў на спрэчку сем фунтаў сала. Гэта абмяркоўваў і Аляксандар Галубовіч.

📖
Аляксандар Галубовіч — мужчына сярэдніх гадоў, арыштант, дасведчаны рэвалюцыянер, перакананы бальшавік, стрыманы.

Іншага хвалька сябры высмеялі, расказваючы яшчэ больш неверагодныя небыліцы.

Раздзел 41. Заняткі і перапіска ў турэмнай камеры

Галубовіч шмат чытаў, Уладзік рабіў гімнастыку і вучыўся. Вязні гулялі ў шахматы, спявалі, жартавалі. Андрэй і Сымон перапісваліся праз чамаданчыкі пад нарамі. Даведаўшыся ад Тургая, хто сапраўды напісаў адозву, яны паслалі таму настаўніку малюнак: жук пісаў зварот, а іншы чалавек нёс за яго цяжкі крыж.

Раздзел 42. Развітанне з дзедам і размова пра шлях рэвалюцыі

Правёўшы старога сукамерніка на волю, сябры гаварылі пра будучыню. Галубовіч параіў Андрэю:

Ад усяго сэрца раю табе: азнаёмся, глыбока засвой гэту навуку — яна будзе для цябе не верставым слупам, а маяком, які паказвае дарогу. Сіла бальшавікоў у тым, што яны цвёрда трымаюцца марксізму.

Раздзел 43. Развітанні ў астрозе і выхад на волю

Галубовіч выйшаў на волю, Тургая перавялі. Ліда прыйшла на пабачэнне і паведаміла пра замужжа, горка ўразіўшы Андрэя. 15 верасня 1911 года ён і Уладзік вызваліліся. Пасля паліцэйскай рэгістрацыі сябры засталіся без канвою. Андрэй збіраўся ісці насустрач жыццю, памятаючы запавет Галубовіча, які вызначыў яго далейшы шлях.

За аснову пераказу ўзята выданне часткі з 14-га тома збору твораў Коласа ў 20 тамах (Мінск: Беларуская навука, 2011).