Апошні гусляр (Пархута)
Падзел пераказу на раздзелы — умоўны.
Пошукі апошняга гусляра і сустрэча на хутары
На чыгуначнай станцыі пад Маладэчнам апавядальнік распытваў дарогу да хутара, дзе, паводле выпадковай весткі, жыў апошні гусляр.
Ён не верыў спецыялістам, якія сцвярджалі, што гусляроў у Беларусі ўжо няма. Даведаўшыся пра старога музыку, паспяшаўся яго наведаць. Ад станцыі Уша ён пайшоў праз вёскі і лес ва ўрочышча Сакаўшчына. Па дарозе баяўся, што яго ўвялі ў зман або ён спазніўся, успамінаў паэму пра гусляра. Нарэшце ўбачыў пачарнелую хату пад высокай бярозай і супакоіў сабаку.
Гаспадар хутара Максім Пятровіч Такушэвіч сеў насупраць госця на лаве і пачаў расказваць пра сваё жыццё.
Жыццёвы шлях і працавітасць Максіма Такушэвіча
Максім нарадзіўся ў той самай хаце, дзе прымаў госця. Яго бацька прыйшоў сюды ў прымы і гаспадарыў на дванаццаці гектарах зямлі, пераважна камяністай і зарослай кустамі. Калі сыны падраслі, Максім застаўся дапамагаць яму. У вольны час ён рабіў вокны, дзверы, шафы, сталы, сані і вазы. Майстраваў драўляныя малатарні, сам каваў патрэбныя жалезныя часткі. Адну яго малатарню забралі ў калгас, і далейшага яе лёсу ён не ведаў. Рабіў таксама прылады для ачысткі збожжа, падкоўваў коней, рамантаваў плугі. Нават у старасці штодня знаходзіў сабе працу і не ўмеў сядзець без справы. Пра сваю звычку працаваць ён сказаў:
Калі агулам казаць, то я з малькосці ў рабоце. I зараз не магу без яе. З раніцы, як разварушышся, цалюткі дзень на нагах. А пад вечар паляжаць цягне. За ноч аддыхнеш, а зрання зноў за сваё.
Самавукі-музыкант і сакрэты вырабу гусляў
Яшчэ да дзесяці гадоў Максім зрабіў балалайку, скрыпку і нешта падобнае да цымбалаў. Пазней убачыў інструмент вандроўнага гусляра і вырашыў зрабіць такі ж. Без настаўніка стварыў уласны строй. За жыццё вырабіў каля пятнаццаці гусляў ці больш і аддаваў ахвотным да музыкі. Адны пакінуў сыну на памяць, апошнія збярог сабе. Дастаўшы іх з-за камоды, паклаў на калені і растлумачыў, як працаваў. Ніжнюю частку рабіў з асіны, бо лічыў яе найлепшай для гуку, бакі — з карэльскай бярозы, верхнюю частку — толькі з прыдатнай елкі, якую пазнаваў яшчэ на пні. Струны вырабляў з тэлефоннага кабелю і каната, а басовую — са сталёвай струны, абвітай медным дротам.
Непаўторная музыка, што нараджаецца ў душы гусляра
Максім правёў рукамі па струнах і пачаў іграць. Нотнай граматы ён не ведаў, таму выконваў тое, што само прыходзіла да яго. Апавядальнік упершыню чуў гуслі і слухаў, не перабіваючы. Хата напоўнілася гукамі, якія выклікалі ў яго сум, радасць і роздум. Спрацаваныя сялянскія пальцы лёгка знаходзілі патрэбныя струны. Скончыўшы адзін найгрыш, гаспадар павольна шукаў наступны і зноў захапляў слухача новай мелодыяй. Уражанне ад першых гукаў апавядальнік перадаў так:
У іх было нешта спрадвечнае, запаветнае і надзвычай зямное. То чуўся подых вясновага ветру, то пошум баравін, то перазвон рачулак.
Мелодыі змяняліся: жаласныя гукі саступалі вясёлым, нагадвалі плач, смех і птушыныя галасы. На пытанне госця Максім пацвердзіў, што музыка была яго ўласная. Ён расказаў, што часам не мог заснуць ад гукаў, якія чуў у сабе, уставаў і падбіраў іх на гуслях. Ён умеў іграць, не гледзячы на струны, нават павярнуўшы інструмент наадварот, і адразу паказаў гэта госцю.
Мастацтва без пераемнікаў і хатнія слухачы
Стары баяўся, што яго ўменне памрэ разам з ім. Ён запрашаў вучняў, але школа і работнікі культуры нікога не прыслалі. У хату ўвайшла яго жонка Ксеня, за ёю — двое казлянят і кот. Яна папрасіла мужа схадзіць па хлеб.
Максім сказаў, што жонка рэдка хваліла яго ігру, а жывёлы былі да яе абыякавыя. Толькі ранейшы сабака падвываў яму, нібы дапамагаў весці мелодыю.
Самаробная майстэрня, кузня і неадрыўнасць ад роднага краю
Перад выхадам Максім паказаў майстэрню з самаробнымі станкамі і інструментамі, потым кузню ў бліндажы. Успомніў, як на фронце камандаваў кулямётным разлікам і быў паранены. Свежыя сляды працы сведчылі, што ён яшчэ каваў. Сказаў, што выжыў бы і на востраве, але пагадзіўся: родны хутар нічым не замяніць.
– Пра востраў я так, да слова. А калі чэсна, то ніхто ніколі нікуды не змог перасадзіць мяне адсюль. Як вунь тую бярэзіну, што на панадворку...
Ад кузні спускаліся моўчкі. Успомніўшы, што хлеб маглі раскупіць, Максім узяў торбачку і пайшоў у вёску сцежкай паўз калодзеж і лясісты пагорак, якую сам пратаптаў за доўгія гады жыцця на хутары.