Дзяцінства (Навуменка)/Частка 2. Кнігі
з цыкла «Дзяцінства»
Вельмі кароткі змест
У трэцім класе ў Васі з’явіліся новыя прадметы — руская мова і літаратура, якія хлопчык хутка палюбіў. Ён запісаўся адразу ў дзве бібліятэкі і шмат чытаў.
Васеваму бацьку давялося адмовіцца ад уласнага каня, і цяпер яму не было на чым прывезці дровы. Гэта стала абавязкам Васі — ён краў драўляныя цуркі з дрывянога склада, вяртаючыся дадому са школы. Акрамя гэтага, Вася прыглядаў за малодшымі братамі, выстойваў доўгія чэргі па хлеб і двойчы на тыдзень насіў абед бацьку на далёкі пост.
Да канца трэцяга класа Вася стаў адным з найлепшых вучняў школы. Улетку бацька ўладкаваў яго ў брыгаду чыгуначных рамонтнікаў — гэта была першая сапраўдная праца. Вася запісаўся ў яшчэ адну бібліятэку і браў кнігі ў новых сяброў-шасцікласнікаў. Ён захапляўся кіно і прыгодніцкімі раманамі.
Са старымі сябрамі і былымі вулічнымі завадатарамі Вася меў зносіны ўсё радзей. Траюрадны брат заставаўся па два гады ў кожным класе, а астатніх даўно выгналі са школы, і яны гультайнічалі.
Бацькі Васі часта сварыліся праз малы заробак бацькі.
Бясконцыя сваркі ў доме, лаянка, бойкі… Ды і пры дзецях лаянка ўсё часцей пачынаецца. Агідным напевам цягнецца з раніцы да вечара, бо ні бацька, ні маці не хочуць адно аднаму саступіць.
Акрамя гэтага, бацьку ўціскаў начальнік. Ён супакоіўся толькі пасля таго, як бацька ледзь не загінуў, уручную пераводзячы стрэлку.
Калі Вася перайшоў у пяты клас, яго роднае мястэчка стала раённым цэнтрам. Прадметы ў Васевым класе цяпер выкладалі розныя настаўнікі. Васі найбольш падабаўся настаўнік рускай мовы.
Пачаліся рэпрэсіі. У падручніках заклеілі партрэты многіх пісьменнікаў і гістарычных дзеячаў. Настаўніка рускай мовы і дырэктара школы пасадзілі. Праз год іх выпусцілі, але настаўнік назаўсёды з’ехаў з мястэчка.
Падрабязны пераказ
Падзел на раздзелы — умоўны.
Вася ідзе ў трэці клас. Цяга да чытання
Вася пайшоў у трэці клас, дзе былі новыя прадметы — руская мова і літаратура. Дагэтуль Вася чытаў і пісаў на беларускай мове, але і з рускай праблем у яго не ўзнікла. Яму здавалася, што рускія словы — узнёслыя, урачыстыя, «такімі словамі людзі гавораць дзесьці ў далёкіх белых гарадах». У Базылевічах увогуле гаварылі на сумесі рускай, беларускай і ўкраінскай моў.
Цімоха, ужо пяцікласнік, дазваляў Васі чытаць свае падручнікі. Да таго ж хлопчык запісаўся адразу ў дзве бібліятэкі — школьную і сельсавецкую. Ні ў адной з бібліятэк яго не лічылі адказным чытачом і кнігі давалі неахвотна.
Ён яшчэ не ўсведамляе, чаму так прагна цягнецца да кніг. Можа, з той жа прычыны, што і да птушак. Хіба можна растлумачыць, чаму адну рэч любіш, а другую — не?
Хатнія абавязкі
Вася сумаваў па кані, ды і ў гаспадарцы яго не хапала. Каб выкапаць бульбу ці прывезці дровы, Івану даводзілася плаціць таму, у каго быў конь.
Здабыванне дроў стала Васевым абавязкам. Па дарозе са школы ён краў некалькі драўляных цурак з дрывянога склада. Часткі агародаў Войцікаў і іх суседзяў забралі пад будаўніцтва калгаснай пладова-агародніннай базы. Там Вася запасаўся вялікімі трэскамі.
Акрамя гэтага, Вася выстойваў доўгія чэргі па хлеб і двойчы на тыдзень насіў абед бацьку на далёкі пост. Васі падабалася бываць на станцыі, але ён не любіў, калі бацькі ішлі на ўвесь вечар у станцыйны чырвоны куток, дзе часта выступалі лектары і ўдзельнікі мастацкай самадзейнасці, і пакідалі яго прыглядаць за малодшымі братамі.
Увосень сярэдні брат Васі пайшоў у першы клас. Чытаць ён не ўмеў, нават літар не ведаў, і сумаваў на ўроках. Вася ўсё ж спадзяваўся, што брат будзе менш соваць нос у яго справы.
Радня па матчынай лініі. Барабан
Кіламетрах у трынаццаці ад Базылевічаў знаходзілася вёска Бабінавічы — радзіма Васевай мамы. Асірацела яна ў 14 гадоў. Да смерці бацькі сям’я мамы жыла ў дастатку, і жанчына часта ўспамінала пра шчаслівае юнацтва. Вася некалькі разоў ездзіў у Бабінавічы да свайго хроснага — брата мамы, але асаблівага багацця не бачыў і падазраваў, што маці перабольшвае.
На царкоўныя святы сям’я маці збіралася за сталом. Вася кожны раз спадзяваўся, што яму падораць хоць крыху грошай — ён збіраў на піянерскі барабан, але «радні шмат, а карысці з яе Васі малавата».
Здаючы мястэчкаваму рызніку ўсякае ламачча, Вася нарэшце купіў барабан. Аднак найграцца хлопчык не паспеў: пакуль ён быў у школе, малодшыя браты дабраліся да барабана і прадзіравілі яго.
Ад крыўды Вася ледзь не плача. Столькі стараўся, сіл паклаў, каб купіць барабан, — і ўсё дарэмна. Прабітым барабанам перад хлопцамі не пахвалішся.
Вася знаходзіць вінтоўку. Цяжкая хвароба
Летась недалёка ад месца, дзе хлопцы шукалі дзедаў кулямёт, Вася знайшоў амаль цэлую вінтоўку. Ён схаваў зброю ў сене і ўзімку разам з Адамам старанна яе чысціў. Улетку сябры хавалі зброю ў лесе і хадзілі страляць знойдзенымі на агародзе патронамі.
Увосень хлопчыкі схавалі вінтоўку ў пустым гумне дзеда Піліпа. Там Вася прастудзіўся, доўга ляжаў з высокай тэмпературай і нічога не еў, нават такога ласунку, як белы хлеб з маслам.
Першая праца. Чорны дзяцел
У канцы трэцяга класа Вася быў адным з найлепшых вучняў у школе. Улетку бацька ўладкаваў яго працаваць у брыгаду чыгуначных рамонтнікаў. Вася палоў траву паміж шпаламі і атрымліваў заробак.
Ніколі ў Васі не было такога добрага лета. Праца на станцыі дае ўпэўненасць, што не дарэмна жывеш на свеце і ясі хлеб.
Тым летам спраўдзілася запаветная Васева мара. Збіраючы маліны за далёкім хутарам, ён знайшоў гняздо жаўны — чорнага дзятла. Разбураць яго хлопчык не стаў: «Жаўну бачыў, ведае, як і дзе яна майструе гняздо. Што яшчэ трэба?»
Яшчэ адна бібліятэка. Новыя і старыя сябры
Вася знайшоў трэцюю бібліятэку — леспрамгасаўскую, дзе яму давалі кнігі без абмежаванняў. Яна знаходзілася ў гарадку — былой школе ляснічых, на месцы якой адкрылі шафёрскія курсы.
Збіраць ягады Вася хадзіў да Бабінавічаў. Там ён пазнаёміўся з хлопчыкам-трэцякласнікам, які таксама любіў чытаць. З Цімохам Вася па-ранейшаму сябраваў, чытаў услед за ім кнігі з праграмы шостага класа і цудоўна ўжыўся ў кампаніі яго сяброў-шасцікласнікаў. Вялікімі вулічнымі кампаніямі яшчэ верхаводзілі дарослыя хлопцы. Яны здзекаваліся з Васі, і хлопчык не любіў там бываць.
Чацвёрты клас. Захапленне кіно
Увосень Вася пайшоў у чацвёрты клас. Дзякуючы добрай памяці вучыўся ён лёгка, і настаўніца яго хваліла, хоць ён і не стараўся вылучыцца. З Адамам хлопчык меў зносіны ўсё радзей — той заставаўся па два гады ў кожным класе і даўно адстаў ад Васі.
Акрамя кніг, Васю захапляла кіно. Фільмы паказвалі ў клубе шафёрскіх курсаў, і Вася з сябрамі прабіраўся на сеанс бясплатна.
Сваркі бацькоў. Праблемы бацькі
Дома ў Васі стала неспакойна. Маці ўвесь час сварылася з бацькам праз нізкі заробак. Акрамя таго, Івана ўсяляк уціскаў дзяжурны па станцыі. Сабраўшы апошнія грошы, Васевы бацькі добра пачаставалі дзяжурнага, але ўціск не спыніўся.
Аднойчы падчас дзяжурства Івана семафор не адкрыўся. Рызыкуючы жыццём, Іван адкрыў яго ўручную. Пасля гэтага перапалоханы дзяжурны перастаў да яго чапляцца.
Восень, новы сябар і былыя завадатары
Прыйшла восень. Вася вучыўся ў другую змену і разам з сябрамі рабіў набегі на навакольныя сады. У канцы іх вуліцы пасялілася новая сям’я, і Вася пасябраваў з сынам-падлеткам з гэтай сям’і, шчодрым і велікадушным.
Былыя вулічныя завадатары, якіх даўно выгналі са школы, безнадзейна адсталі ад малодшых хлопцаў і ўжо не карысталіся іх павагай. Яны разумелі гэта і злаваліся. Аднаму з іх Вася здолеў даць адпор, узяўшы ў рукі сякеру.
Гэтыя пераросткі-хуліганы бадзяліся па мястэчку без справы. У іх сем’яў забралі зямлю, і бацькі не прывучылі іх працаваць. Вася ж стараўся падпрацаваць на ўжо пабудаванай пладова-агародніннай базе і чыгунцы.
Вася — пяцікласнік. Перамены ў Базылевічах
Мінуў год, Вася стаў пяцікласнікам. Цяпер кожны прадмет выкладаў асобны настаўнік. Базылевічы ператварыліся ў раённы цэнтр, туды пераехала мноства кантор, якім не было дзе размясціцца.
Іван здаў палову сваёй хаты «Загатзерню», яго жонка мыла чужую бялізну, але грошай усё роўна не хапала.
Новыя настаўнікі
Васі было цікава вучыцца, хоць Цімоха і палохаў яго, што далей будзе толькі складаней. Найбольш Васі падабаўся Мікалай Канстанцінавіч Гудовіч.
У Васевым класе з’явілася шмат дзяцей з навакольных вёсак і хутароў, якія нават чытаць не ўмелі. Гудовіч даў ім напісаць дыктоўку і хутка адсеяў безнадзейных. Вася напісаў гэтую дыктоўку на чацвёрку.
У школе былі яшчэ два выдатныя настаўнікі: географ і матэматык. Гэтыя прадметы Вася добрасумленна вывучаў, але захапляўся толькі рускай і беларускай мовамі і літаратурай.
Хатнія праблемы
Ад сваіх клопатаў Вася адпачываў у лесе ці ў полі.
Школьнае жыццё зусім не падобнае да таго, якое цячэ ў лесе, полі. Тут яно ідзе само сабой. Ні ўрокаў, ні задач, ні хатніх заданняў. Ціха, прыгожа ў лесе ў любы час…
Бацькі Васі сварыліся ўсё часцей. Хлопчык больш спачуваў маці, ён разумеў, што ў родным доме ёй жылося значна лепш, чым з мужам. Ратавала сям’ю Войцікаў толькі карова, якая давала шмат малака.
Сябар — сямікласнік
Хатнія праблемы Васі дапамагалі забыць кнігі. У самога хлопчыка кніг было мала, але ў Цімохі ён пазнаёміўся з Іванам Гарошыкам.
У Гарошыка была добрая бібліятэка рускай класікі, якая дасталася яму ад бацькі, што сышоў з сям’і, і самотнага старога суседа. Гарошык ставіўся да Васі як да роўнага, і хлопчык цягнуўся да яго.
Новыя кнігі. Вайна з вучнямі шафёрскіх курсаў
Прачытаўшы ўсе кнігі са школьнай праграмы, Вася захапіўся прыгодніцкай літаратурай.
Жуль Верн, Луі Бусенар, Дзюма нібы рвуць ніткі ранейшага хлапечага сяброўства. Таму што ёсць хлопцы, якія чытаюць гэтыя кнігі, і тыя, якія не чытаюць. Тых, хто не чытае, — большасць.
Хлопцы з вуліцы, дзе жыў Іван Гарошык, варагавалі з вучнямі шафёрскіх курсаў, якія паводзілі сябе агрэсіўна, хапалі ўсё, што траплялася пад руку, і сапсавалі шмат дзяўчат. У адплату мястэчкавыя хлопцы сцягнулі ў шафёраў валейбольную сетку з мячом і прывалаклі ў хату Гарошыка іх більярдны стол з шарамі і кіямі.
Школа пераязджае. Ворагі народа
У канцы другой чвэрці Васеву школу перавялі ў новы цагляны будынак, пабудаваны на месцы царквы. У падручніках беларускай літаратуры пачалі заклейваць партрэты пісьменнікаў, абвешчаных «ворагамі народа». Знайшліся ворагі і ў падручніках па гісторыі СССР.
Вася стаў выдатнікам па рускай мове і дзякуючы Жулю Верну палюбіў геаграфію. У сярэдзіне лета нечакана арыштавалі Гудовіча і дырэктара школы. Вася не верыў, што яго любімыя настаўнікі — ворагі народа.
Шосты клас. Першае расчараванне ў каханні. Вяртанне любімага настаўніка
У шостым класе рускую мову выкладаў настаўнік, які нават не спрабаваў нешта растлумачыць вучням. Ужо год Васі падабалася прыгожанькая аднакласніца, да якой хлопчык саромеўся падысці. Цяпер ён зразумеў, што яна — звычайная вяртушка, якая садзілася на калені да хлопцаў, дрыгала нагамі і рагатала. Вася вырашыў больш не думаць пра яе.
У шостым класе сяброўства Васі і Івана Гарошыка стала яшчэ мацнейшым. Увесну нечакана вярнуліся Гудовіч і дырэктар школы. Гудовіч стаў выкладаць у Васевым класе беларускую мову. Хлопцы чакалі ад яго цуду, аднак ён «выкладаў добра, талкова, але былы запал нібы страціў».
Прыняўшы ў шостым класе экзамен, Гудовіч з жонкай-настаўніцай назаўсёды з’ехаў з Базылевічаў.