Дзяцінства (Навуменка)
Вельмі кароткі змест
1930-я гады. Вася Войцік жыў у буйным беларускім мястэчку.
Яго бацька працаваў кандуктарам на чыгунцы, а маці гадавала дзяцей — Васю і яго двух малодшых братоў. Хаты Васі і яго дзеда — селяніна-серадняка — стаялі на адным двары. Дзед крыўдзіўся на Васевага бацьку за тое, што той не захацеў працаваць на зямлі, але ўнука любіў.
Па суседстве з Васем жыў яго найлепшы сябар. Узімку яны разам каталіся на каньках, а ўлетку Вася адшукваў птушыныя гнёзды і назіраў за птушанятамі. Гэта было яго любімым заняткам.
Вася сам навучыўся чытаць і марыў пайсці ў школу, але яго не ўзялі — не дарос. Потым у мястэчку пачалася калектывізацыя, ва ўсіх адабралі зямлю, бульба ўрадзіла дрэнная, карова перастала даіцца, апошняе сала ў Войцікаў скралі, а бацьку Васі выгналі з працы. Сям’я галадала ўсю зіму і вясну.
Улетку Васевага бацьку аднавілі на працы стрэлачнікам. Вася пайшоў у першы клас, стаў выдатнікам і завёў новага сябра.
У другім класе Вася захапіўся чытаннем. У канцы мая памерлі яго бабка і любімы дзед.
Вучыцца ў трэцім класе хлопчыку было цікава, асабліва ён любіў мовы, літаратуру і геаграфію. У вольны час ён дапамагаў бацькам: выстойваў доўгія чэргі па хлеб, прыглядаў за братамі і насіў бацьку абед на далёкі пост.
Улетку, скончыўшы трэці клас, Вася працаваў у брыгадзе чыгуначных рамонтнікаў.
Ніколі ў Васі не было такога добрага лета. Праца на станцыі дае ўпэўненасць, што не дарэмна жывеш на свеце і ясі хлеб.
Са старымі сябрамі Вася развітаўся, затое набыў шмат новых. Яны былі старэйшыя за яго на пару гадоў.
Бацькі Васі ўвесь час сварыліся. Ад хатніх сварак і праблем хлопчыку дапамагалі адцягнуцца кнігі.
У школе Васі падабаўся настаўнік рускай мовы, але неўзабаве пачаліся рэпрэсіі і яго арыштавалі. Настаўнік вярнуўся ў канцы шостага класа, але ўлетку з’ехаў назаўсёды.
Падрабязны пераказ па частках
Частка 1. Птушкі. 1–2 класы. Голад, калектывізацыя, смерць дзеда і бабкі
1930-я гады. Вася Войцік жыў у вялікім беларускім мястэчку Базылевічы. Яго бацька працаваў кандуктарам на чыгунцы, а дзед Піліп быў селянінам.
Стары крыўдзіўся на сына праз тое, што той адмовіўся працаваць на зямлі, але са старэйшым унукам ладзіў добра. У Васі быў нязносны малодшы брат, а ўзімку мама нарадзіла яшчэ аднаго. Клопат пра абодвух братоў лёг на Васевы плечы.
Сям’я Войцікаў была бедная, але не галадала. Вася сябраваў з Адамам, узімку катаўся на каньках, улетку адшукваў птушыныя гнёзды і назіраў, як растуць птушаняты.
На Каляды Вася ўпершыню ў жыцці калядаваў у кампаніі аднагодкаў.
Зімовыя вечары хлопчык бавіў у Адама. Аднойчы з размовы дарослых сябры даведаліся, што дзед Піліп дзесьці закапаў кінуты белапалякамі кулямёт. Вася вырашыў абавязкова знайсці яго ўвесну.
У маі ў школу набіралі першакласнікаў, але Васю не ўзялі — не дарос. Тыя, хто трапіў у школу, пачалі ставіцца да хлопчыка пагардліва. Вася ўспомніў пра кулямёт і вырашыў знайсці яго, каб заслужыць павагу сяброў. Разам з імі ён доўга капаў у дзедавым агародзе, але нічога не знайшоў.
Васева сэрца абліваецца крывёю. Ён не клікаў хлопцаў у гэтую канаву, нічога ім не абяцаў, тым часам яны з яго насміхаюцца. Цяпер Вася, бадай, цэлае лета будзе лічыцца вінаватым…
Увосень у Базылевічах пачалася калектывізацыя, і ў сялян адабралі зямлю. Дзед уступаць у калгас адмовіўся. У Войцікаў застаўся ўчастак, які бацьку Васі вылучыла ўпраўленне чыгункі.
Жыць стала цяжэй. Бульба ўрадзіла дробная, карова перастала цяліцца, кабанчыка давялося закалоць. Сала Васева маці засаліла і схавала на чорны дзень, але яго скраў і з’еў падлетак з брыгады цесляроў, якім Васеў бацька здаваў частку хаты.
Вось так: сала, няхай і тоненькага, вісела ў мяшэчку фунтаў дзесяць, а цяпер нічога няма. У сям’і трое дзяцей, бульба канчаецца, надыходзіць галодная вясна, і невядома, як сям’я будзе жыць.
Потым бацьку звольнілі праз тое, што ён незаконна валодаў канём, меў уласную гаспадарку і не здаў дзяржаве лішнюю бульбу. Сям’я Войцікаў з цяжкасцю перажыла зіму і вясну.
Улетку жыць стала лягчэй. Вася збіраў ядомыя травы, ягады, грыбы, дапамагаў бацьку па гаспадарцы, назіраў за птушкамі. Ён навучыўся даглядаць каня і моцна прывязаўся да яго.
Лета бацька Васі адпрацаваў у арганізацыі па нарыхтоўцы лесу, а бліжэй да восені змог вярнуцца на чыгунку стрэлачнікам. Вася пайшоў у школу, стаў выдатнікам і старастам класа.
Улетку ў Васі з’явіўся новы сябар Цімоха Стрыж — хлопчыкі разам пасвілі кароў.
У другім класе настаўніца часта чытала Васеваму класу ўголас. Хлопчык вельмі захапіўся чытаннем. У тым жа годзе, 1 мая, мясцовыя камсамольцы закрылі местачковую царкву. Потым захварэла і памерла Васева бабка. Смерць жонкі і закрыццё царквы падкасілі дзеда Піліпа, і неўзабаве ён таксама памёр.
Вялізнае раскаянне ахутвае Васю… Маленькім дзіцячым сэрцам ён адчувае: дзед памёр не толькі таму, што застаўся адзін. Не прымаў ён жыцця, якое надышло.
Увосень Васеваму бацьку ўсё ж давялося аддаць каня ў калгас. Гэта вельмі засмуціла Васю.
Потым Вася пасябраваў з дарослым хлопцам, які вярнуўся ў мястэчка з горада. Той сфатаграфаваў хлопчыка. Вася са здзіўленнем зразумеў, што ён даволі сімпатычны.
Частка 2. Кнігі. 3–6 класы. Першая праца, новыя сябры, пачатак рэпрэсій
У трэцім класе ў Васі з’явіліся новыя прадметы — руская мова і літаратура. Хлопчык іх палюбіў, хоць дагэтуль чытаў і пісаў толькі па-беларуску. Ён запісаўся адразу ў дзве бібліятэкі і шмат чытаў. Пяцікласнік Цімоха даваў яму чытаць свае падручнікі па літаратуры.
Ён яшчэ не ўсведамляе, чаму так прагна цягнецца да кніг. Можа, з той жа прычыны, што і да птушак. Хіба можна растлумачыць, чаму адну рэч любіш, а другую — не?
Без каня Васеваму бацьку не было на чым прывезці дровы. Гэта стала абавязкам Васі — ён краў драўляныя цурбачкі з дрывянога склада, вяртаючыся дадому са школы. Акрамя гэтага, Вася прыглядаў за малодшымі братамі, выстойваў доўгія чэргі па хлеб і двойчы на тыдзень насіў абед бацьку на далёкі пост.
Радня Васевай маці жыла ў суседняй вёсцы. Усе збіраліся за сталом на царкоўныя святы. Вася кожны раз спадзяваўся, што яму падораць хоць крыху грошай — ён збіраў на піянерскі барабан, але сваякі таксама былі бедныя. Барабан Вася купіў сабе сам, здаючы рыззё мясцоваму старызніку, але найграцца з ім не паспеў: пакуль ён быў у школе, браты знайшлі і прадзіравілі цацку.
За год да гэтага Вася выкапаў на дзедавым агародзе вінтоўку, якая добра захавалася. Усё лета ён і Адам стралялі з яе ў лесе, а ўвосень схавалі ў пустым гумне дзеда Піліпа. Там Васю прадуло, і ён доўга хварэў.
Да канца трэцяга класа Вася стаў адным з найлепшых вучняў школы. Улетку бацька ўладкаваў яго ў брыгаду чыгуначных рамонтнікаў — гэта была першая сапраўдная праца. Вася запісаўся ў яшчэ адну бібліятэку і браў кнігі ў новых сяброў-шасцікласнікаў.
Са старымі сябрамі і былымі вулічнымі завадатарамі Вася кантактаваў усё радзей — яны даўно адсталі ад яго ў развіцці. Адам сядзеў па два гады ў кожным класе, а астатніх даўно выгналі са школы, і яны гультаявалі.
Бацькі Васі часта сварыліся праз малы заробак бацькі.
Бясконцыя сваркі ў хаце, лаянка, бойкі… Ды і пры дзецях лаянка ўсё часцей пачынаецца. Брыдкім напевам цягнецца з раніцы да вечара, бо ні бацька, ні маці не хочуць адно аднаму саступіць.
Акрамя гэтага, бацьку ўціскаў начальнік. Ён супакоіўся толькі пасля таго, як бацька ледзь не загінуў, уручную пераводзячы стрэлку.
Калі Вася перайшоў у пяты клас, яго роднае мястэчка стала раённым цэнтрам. Прадметы ў Васевым класе цяпер выкладалі розныя настаўнікі. Васі найбольш падабаўся настаўнік рускай мовы.
Хатнія праблемы Васі дапамагалі забыць кнігі. У самога хлопчыка кніг было мала, але ў Цімохі ён пазнаёміўся з Іванам Гарошыкам.
У Гарошыка была добрая бібліятэка рускай класікі, і ён ставіўся да Васі як да роўнага.
Вася захапіўся кіно і прыгодніцкімі раманамі.
Жуль Верн, Луі Бусенар, Дзюма нібы рвуць ніткі ранейшага хлапечага сяброўства. Бо ёсць хлопцы, якія чытаюць гэтыя кнігі, і якія не чытаюць. Тых, хто не чытае, — большасць.
Дзякуючы Жулю Верну Вася палюбіў геаграфію.
Хлопцы з вуліцы Івана Гарошыка варагавалі з вучнямі шафёрскіх курсаў, якія паводзілі сябе агрэсіўна, кралі і ганьбілі мясцовых дзяўчат. У адплату местачковыя хлопцы сцягнулі ў шафёраў валейбольную сетку з мячом і прывалаклі ў хату Гарошыка іх більярдны стол з шарамі і кіямі.
Узімку пачаліся рэпрэсіі. У падручніках заклеілі партрэты многіх пісьменнікаў і гістарычных асоб, абвешчаных «ворагамі народа». Настаўніка рускай мовы і дырэктара школы пасадзілі.
З пятага класа Васі падабалася прыгожанькая аднакласніца. У шостым класе ён зразумеў, што яна — звычайная вяртушка, якая садзілася на калені да хлопцаў, дрыгала нагамі і рагатала. Вася вырашыў больш не думаць пра яе.
Увесну, калі Вася заканчваў шосты клас, дырэктар і настаўнік рускай мовы вярнуліся. Да канца навучальнага года настаўнік выкладаў у Васі беларускую мову. Хлопцы чакалі ад яго цуду, аднак ён «выкладаў добра, талкова, але ранейшы запал нібы страціў». Улетку ён з жонкай з’ехаў з Базылевічаў.