Дзяцінства (Навуменка)/Частка 1. Птушкі
з цыкла «Дзяцінства»
Вельмі кароткі змест
1930-я гады. Вася Войцік жыў у беларускім мястэчку.
Яго бацька працаваў кандуктарам на чыгунцы, а дзед быў селянінам. Стары быў пакрыўджаны на сына праз тое, што той адмовіўся працаваць на зямлі. У Васі быў нязносны малодшы брат, а зімой мама нарадзіла яшчэ аднаго. Клопат пра абодвух братоў лёг на Васіны плечы.
Сям’я Войцікаў была беднай, але не галадала. Вася сябраваў са сваім траюрадным братам, зімой катаўся на каньках, летам шукаў птушыныя гнёзды і назіраў, як растуць птушаняты.
У мястэчка прыйшла калектывізацыя, і ў сялян адабралі зямлю. Дзед уступаць у калгас адмовіўся. У Войцікаў застаўся ўчастак, які бацьку Васі выдзеліла ўпраўленне чыгункі.
Жыць стала цяжэй. Бульба ўрадзілася дробная, карова перастала даіцца, кабанчыка давялося закалоць, а атрыманае сала ўкраў падлетак з брыгады цесляроў, якім Васін бацька здаваў частку хаты.
Вось так: сала, хай і тоненькага, вісела ў мяшочку фунтаў дзесяць, а цяпер нічога няма. У сям’і трое дзяцей, бульба канчаецца, надыходзіць галодная вясна, і невядома, як сям’я будзе жыць.
Потым бацьку звольнілі праз тое, што той незаконна валодаў канём, меў уласную гаспадарку і не здаў дзяржаве лішнюю бульбу. Сям’я Войцікаў з цяжкасцю перажыла зіму і вясну.
Летам жыць стала лягчэй, а бліжэй да восені бацька змог вярнуцца на працу стрэлачнікам. Вася пайшоў у школу, стаў выдатнікам і старастам класа. Калі хлопчык вучыўся ў другім класе, памерлі яго дзед і бабка.
Потым Вася пасябраваў з дарослым хлопцам, які вярнуўся ў мястэчка з горада. Той сфатаграфаваў хлопчыка. Вася ўбачыў, што ён даволі сімпатычны.
Падрабязны пераказ
Падзел на раздзелы — умоўны.
Сям’я Васі
Вася Войцік жыў у вялікім беларускім мястэчку Базылевічы каля чыгункі. Яго дзед Піліп даўно быў у сварцы з Іванам Войцікам.
Дзед Піліп хацеў, каб сын працаваў на зямлі, але Іван стаў спачатку качагарам, а потым малодшым кандуктарам на таварных цягніках, ажаніўся і пабудаваў дом у двары дзедавай хаты. Дзед лічыў, што яго сын паквапіўся на лёгкі хлеб.
Нягледзячы на сварку, Вася часта абедаў з дзедам Піліпам, бабкай і іх незамужняй дачкой.
Найлепшы сябар
Па суседстве з Васем жыў Адам.
Зімой сябры каталіся на каньках па замёрзлым балоце. У Васі канькі былі самаробныя, драўляныя, а ў Адама — куплёныя, сталёвыя. Яны прывязваліся да абутку, і хлопчык імі вельмі ганарыўся.
Зіма, Каляды, першае калядаванне
Вася прыглядаў за 4-гадовым вельмі надакучлівым братам. Зімой у Васі нарадзіўся яшчэ адзін брат, і хлопчыку давялося яго калыхаць.
Пакуль маці нараджала, Вася жыў у дзеда Піліпа. Дзед расказваў яму пра Ісуса, а бабка прыдумляла такія страшныя гісторыі, што Вася баяўся заставацца ўвечары адзін у хаце.
На Каляды Іван забіў кабанчыка. Сяляне былі абавязаны здаць дзяржаве шчацінне і шкуру, але якое ж сала без скуркі? Бабцы Яўгеніі давялося задобрываць свайго пляменніка — члена сельсавета.
Вася ўпершыню ў жыцці калядаваў з кампаніяй малых пад кіраўніцтвам Іллі Кісяля.
Рэшту зімы Вася гуляў мала: не было цёплага адзення. Вечарамі ён прыходзіў да Адама, і сябры слухалі размовы мужыкоў, якія збіраліся ў хаце. Так яны даведаліся, што дзед Піліп недзе закапаў кінуты белапалякамі кулямёт. Вася вельмі захапляўся зброяй. Ён вырашыў вясной абавязкова знайсці гэты кулямёт.
Вясна і лета. Вася спрабуе пайсці ў школу
У маі школа набірала дзяцей у першы клас. Васьмігадовага Адама прынялі, а Васю не ўзялі, хоць ён умеў чытаць і лічыць.
Летам Вася пас бацькавага каня і дзедавых свіней, шукаў птушыныя гнёзды, назіраў, як вылупляюцца і растуць птушаняты, гуляў з іншымі хлапчукамі.
Дзедаў кулямёт
Многія Васіны прыяцелі-першакласнікі ставіліся да хлопчыка звысоку. Каб заваяваць іх павагу, Вася вырашыў знайсці кулямёт дзеда Піліпа і пачаў капаць у рове за дзедавым агародам. Да яго далучыліся сябры, капалі ўвесь дзень, але нічога не знайшлі, і Вася застаўся вінаватым.
Васіна сэрца абліваецца крывёй. Ён не клікаў хлопцаў у гэтую канаву, нічога ім не абяцаў, тым часам яны з яго насміхаюцца. Цяпер Вася, бадай, цэлае лета будзе лічыцца вінаватым…
Прыйшоў час жаць жыта. Івану як работніку чыгункі забаранялася весці гаспадарку і мець каня, таму ён хаваў, што працуе ў полі. Вася прыглядаў за малодшымі братамі.
Вася знаходзіць скарб. Брыгада цесляроў
Увосень Вася вырашыў, што дзед Піліп схаваў кулямёт у прыкметным месцы, пачаў капаць пад вялікай таполяй на дзедавым агародзе і знайшоў сумку з патронамі. На іх Вася выменяў у дзяцей шмат каштоўных рэчаў, не здабыў толькі кніг, пра якія даўно марыў, — ні ў кога ў мястэчку іх не было.
Зімой Іван здаў пакой брыгадзе цесляроў, якія абнаўлялі станцыю. У брыгадзе быў падлетак-сірата, якога ўсе шкадавалі і падкормлівалі.
Васінай сям’і даводзілася цяжка. Праз каня Івана пазбавілі хлебнага пайка, бульба дрэнна ўрадзіла, свінню не было чым карміць і давялося яе закалоць. Сала маці схавала на чорны дзень.
Калектывізацыя
Пачалася калектывізацыя. У Базылевічах арганізавалі калгас, куды дзед Піліп уступаць адмовіўся.
— Як жа, — разважае дзед, — адвядзі ім каня, карову, усю гаспадарку аддай, а што атрымаеш — невядома… Стаўкуцца людзі ў натоўп, і ніякага парадку не будзе. Чалавек ахвотна працуе толькі на сябе.
Зямлю адабралі ва ўсіх. Некаторых жыхароў мястэчка раскулачылі. Вася не разумеў, навошта так жорстка абыходзіцца з тымі, хто цяжка працаваў усё жыццё.
У Івана застаўся маленькі ўчастак ад чыгункі, таму каня ён прадаваць не хацеў. Мужыкі ў Адамавай хаце абмяркоўвалі прыход да ўлады Гітлера, але Вася не разумеў, што такое фашызм.
Фатальная памылка. Войцікаў абкрадаюць
У канцы зімы член сельсавета, пляменнік бабкі, даведаўся, што Іван вінен дзяржаве 300 кг бульбы, і прыгразіў паскардзіцца чыгуначнаму начальству. Вася спалохаўся, што бацьку звольняць, і сказаў, што бульба ў іх ёсць. Іван з цяжкасцю дамовіўся са сваяком.
Затым высветлілася, што падлетак-сірата з брыгады цесляроў украў і з’еў усё сала. Потым Івана звольнілі з чыгункі праз каня — відаць, сваяк усё ж данёс на яго. Карова Войцікаў стала цельнай і перастала даваць малако, бульба канчалася. Сям’я Войцікаў галадала.
Голад. Вася ідзе ў першы клас
Вясной ва Украіне пачаўся галадамор, і сотні ўцекачоў пацягнуліся праз мястэчка. Спачатку ім стараліся дапамагчы, але неўзабаве ўжо не было чаго даваць. У Базылевічы прыйшоў голад.
У маі Вася пайшоў у першы клас. Пасля школы Ілля Кісель паказваў малечы ядомыя травы. Вася збіраў шчаўе, якое ледзь праклюнулася. Неўзабаве бацькі Васі пасадзілі на полі рэшткі бульбы.
Іван уладкоўваецца на працу. Нечаканая дапамога
Летам, калі з’явілася бульба-скараспелка, галадалі толькі шматдзетныя сем’і, у тым ліку і Васіна. Разам з сябрамі ён паляваў на птушак з самаробным лукам, але ніводную не падстрэліў. Разбураць гнёзды Васю было шкада.
Ад адчаю Іван паспрабаваў украсці сала ў дзеда Піліпа, які жыў лепш за сына. Дзед учыніў скандал і доўга не размаўляў з Іванам. Не знайшоўшы іншага выйсця, Іван пайшоў працаваць у «Лесбел» — арганізацыю па нарыхтоўцы лесу, і пачаў атрымліваць пайку хлеба.
Калі карова зусім перастала даіцца, малако Войцікам даваў брат члена сельсавета, праз якога звольнілі Івана.
Сяброўства з канём. Вася дапамагае бацьку
Вася навучыўся ездзіць верхам на кані і даглядаць яго, той таксама прывязаўся да хлопчыка.
Раніцай і ўвечары Вася, нібы вецер, імчыцца на кані. Можна ехаць як звычайна або пусціць каня трушком. Але так Вася не хоча. Ён любіць імчаць як віхор.
Прыйшла пара сенакосу, але калгас забраў усе лугі. Касілі хто дзе мог, Івану давялося нарыхтоўваць сена на балоце. Вася дапамагаў бацьку і заслужыў яго пахвалу.
Іван вяртаецца на чыгунку
Родная сястра Васінай мамы сышлася са старшынёй сельскага савета, і той выдаў Івану даведку, што запазычанасці па падатках у яго няма. Івана аднавілі на працы, але не кандуктарам, а стрэлачнікам.
У мястэчку адкрыліся курсы шафёраў, дзе вучыліся маладыя і спрытныя хлопцы. З адным з іх пачала сустракацца дачка дзеда Піліпа. Дзеду гэта не падабалася, але перашкодзіць ён не мог.
Пачатак вучобы. Навагодняя ёлка
У верасні Васю выбралі старастам 1-га «Б» класа. Іван не змог купіць сыну цёплы абутак, грошай хапіла толькі на гумавыя боцікі. Зімой у іх холадна, канькі да іх не прымацуеш, і Васю давялося адмовіцца ад любімай забавы.
На Новы год у школе прыбралі ёлку. Падарункі раздавала дзяўчынка, якая падабалася Васю. У Васіным скрутку аказалася больш цукерак, чым у астатніх. Хлопчыку было прыемна даведацца, што ён таксама падабаецца гэтай дзяўчынцы.
Расказы дзеда. Каляднае богаслужэнне. Вася — выдатнік
Дзед Піліп часта расказваў унуку, як добра жылося пры цары. Яны былі казённымі сялянамі, плацілі невялікі падатак і жылі багата. Вася здзіўляўся: у школе ім зусім іншае расказвалі пра паноў і царскія парадкі. На Каляды дзед вадзіў Васю ў царкву, дзе хлопчыку спадабалася.
Першы клас Вася скончыў з адной чацвёркай па пісьме.
Вася… думаў, што ніколі не пазбавіцца ад крывых літар-крамзоляў, якіх не любіў сам. Аднак ён стараецца як можа, і патроху літары становяцца больш зграбнымі і прыстойнымі.
Летнія канікулы. Новы сябар
Насталі заслужаныя канікулы. Карова ацялілася, давала шмат малака, і голад адступіў. Перашкаджаў Васю жыць толькі яго сярэдні брат, які бессаромна краў нешматлікія «скарбы» хлопчыка.
Потым у агульным статку карове Войцікаў прапорвалі бок рагамі, і Вася пас яе асобна. Да яго далучыўся Цімоха Стрыж, які пас цялушку.
Хлопчыкі пасябравалі.
Вася ідзе ў другі клас. Любоў да чытання
У верасні Вася пайшоў у другі клас. Бацька купіў яму новыя чаравікі, і зімой Вася зможа катацца на каньках.
У школе замест урокаў спеваў, малявання ці фізкультуры, якія выпадалі апошнімі, настаўніца чытала кніжкі ўголас. Васю захапіла чытанне, але ў бібліятэку запісвалі толькі з трэцяга класа, таму кнігі Вася чытаў у Цімохі, пакуль той рабіў урокі.
Першае мая. Закрыццё царквы. Смерць дзеда і бабкі
У снежні прыйшла вестка, што забілі Кірава, і на школе павесілі сцяг з жалобнай аблямоўкай. На 1 мая камсамольцы закрылі царкву і правялі перад ёй мітынг і парад. Дзед Піліп засмуціўся, а Вася не разумеў, навошта крыўдзяць непісьменных старых.
У канцы мая памерла бабка. Услед за ёй згас дзед Піліп.
Вялізнае раскаянне ахутвае Васю… Маленькім дзіцячым сэрцам ён адчувае: дзед памёр не толькі таму, што застаўся адзін. Не прымаў ён жыцця, якое настала.
Вася развітваецца з канём. Першы фотаздымак
Летам Вася назіраў за гнёздамі жаваранкаў і качак, хадзіў у ягады і грыбы. Увосень Івану прыгразілі павысіць падатак, і ён аддаў каня ў калгас. Гэта вельмі засмуціла Васю.
Хлопчык пасябраваў з сынам суседа, які вярнуўся дадому пасля вучобы ў горадзе. Працуючы ў калгаснай краме, хлопец украў выручку і ўцёк. Вася не разумеў, навошта ён гэта зрабіў.
Хлопец паспеў сфатаграфаваць Васю. Да гэтага хлопчык лічыў сябе страшнаватым, але на фотаздымку ён атрымаўся нават прыгожым. Вася зразумеў, чаму ён падабаецца дарослым дзяўчатам.