У палескай глушы (Колас)/Раздзел 1
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Позна ўвечары да маладога настаўніка, які сядзеў за кнігай, зайшла школьная старожка Марʼя. Яна хацела даведацца, ці перастаў у яго балець галава. Настаўнік адказаў, што боль мінуў і ён ужо забыўся пра яго.
Марʼя прызналася, што шаптала ад болю праз дзверы з кухні. Высокая сухарлявая жанчына была перакананая ў сваёй знахарскай здольнасці і з гордасцю расказала, што да яе прыязджалі нават з-пад Пінска.
Настаўнік з усмешкай пытаўся, хто навучыў яе шаптаць, але яна адмовілася раскрыць сакрэт. Калі ён згадаў нячыстую сілу, старая спалохалася, перахрысцілася і паглядзела на абраз.
Настаўнік сказаў, што нячыстай сілы не існуе і што яна нібыта зʼяўлялася пераважна пʼяным і цёмным людзям уначы. Марʼя не пагадзілася і вырашыла расказаць пра здарэнне са сваім Міхалкам, які, паводле яе слоў, гарэлкі зусім не піў.
Яшчэ да жаніцьбы Міхалка хадзіў на вячоркі ў суседняе Сяльцо. Аднойчы ўначы, калі ён вяртаўся і мінуў старую карчму насупраць могілак, на яго накінулася нешта голае і слізкае, не падобнае ні да чалавека, ні да звера.
Міхалка адкідваў істоту, але яна налятала зноў і парвала яму новую світку да каўняра. Ён ледзь дайшоў дадому, пасля тры месяцы праляжаў у гарачцы і, як сказала Марʼя, ледзь не памёр.
Маладога настаўніка звалі Лабановічам. Ён нядаўна прыехаў працаваць у сваю першую школу ў глухой палескай вёсцы і любіў гутарыць з мясцовымі людзьмі. Спачатку аповед Марʼі здаўся яму смешным, але потым яго зацікавіла цвёрдая вера людзей у нячыстую сілу.
Пачуўшы, што Міхалка мог памерці, Лабановіч задумаўся пра тое, што чалавек можа загінуць праз глупства. Марʼя з трывогай назірала за ім і спытала, пра што ён думае.
Настаўнік пажартаваў, што ведае яе думкі: нібыта яна лічыць яго варʼятам або чакае, што ён зʼедзе з глузду. Ён таксама назваў сябе знахарам, магчыма, нават лепшым за яе. Марʼя адказала з некаторай крыўдай.
Затым Лабановіч спытаў, навошта людзі жывуць. Марʼя не ведала адказу і параўнала сябе з дрэвам, якое таксама не магло б патлумачыць, чаму расце. Яна сказала, што чалавек жыве, пакуль яму прызначана Богам, а пасля памірае.
Лабановіч прызнаўся, што яму цяжка змірыцца з неабходнасцю смерці. Марʼя здзівілася яго думкам і параіла менш сядзець над кнігамі. Яна расказала, што ранейшы настаўнік хадзіў у госці, і пералічыла паненак, з якімі Лабановіч мог бы пазнаёміцца.
Сярод іх былі дочкі падлоўчага; адна ўжо пыталася ў Марʼі пра новага настаўніка. Лабановіч пацікавіўся паненкамі, а потым пажартаваў, каб старая пашаптала і адвярнула яго ад кніг. Марʼя засмяялася, зірнула на цёмную лістападаўскую ноч і, нягледзячы на просьбу яшчэ пасядзець, вярнулася на кухню спаць на печы.
Персанажы
Цытаты
А я табе, бабка, скажу, каго яна налучае. Наколькі я ведаю, яна найбольш прывязваецца да пʼяных цёмных людзей і то ўночы.
Мільёны і болей гадоў жыве гэта вера, пачаткі яе загублены ў цёмным віры прошласці, і да гэтага часу людскі розум не патрапіў вызваліцца з аблады гэтага чмучэння...
Не, панічок, не ведаю! Каб вы запыталіся ў дрэва, чаму яно расце, дык хіба ж бы яно вам адказала? Так і я не магу адказаць вам. Жывем, покі жывецца, бо жывы ў зямлю не палезеш, а прыйдзе смерць, тады пахаваюць.
Гэ, панічок: што вы так усё пытаецеся?.. Гляджу я на вас і дзіўлюся: сядзіць сабе, як той манашак, і ўсё ў гэтыя кніжкі пазірае. Паглядзелі б трохі, і годзе.