У палескай глушы (Колас)/Раздзел 2
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Познім вечарам, калі старожка ўжо спала ў кухні, малады настаўнік Лабановіч сядзеў за кнігай. Чытанне не ладзілася: ён часта ўставаў і думаў пра новае месца, людзей і працу ў школе.
Лабановіч з радасцю чакаў сваёй першай самастойнай грамадскай працы. Яму падабаўся аддалены палескі край, пра які ён яшчэ дома чуў ад старога аб’ездчыка.
Настаўніка цікавілі мясцовыя жыхары, іх мова і звычаі, непадобныя да тых, сярод якіх ён вырас. Прываблівалі яго і сляды даўніны, і незнаёмы краявід.
Лабановіч разважаў пра жыццё як пра вялікі дар. Чалавек з яго розумам і разнастайнымі адносінамі да іншых людзей здаваўся яму невычэрпна цікавым, а прырода — кнігай, якую за кароткае жыццё немагчыма прачытаць да канца.
Каля акна настаўнік убачыў густую цемру і туман над вёскай сярод лясоў і балот. Яму было ўтульна ў асветленым пакоі, але ён паспачуваў падарожным, якім даводзілася ўначы ісці або ехаць па брудных дарогах.
Зноў адклаўшы кнігу, Лабановіч стаў абдумваць заўтрашнія справы. Ён збіраўся замовіць у старасты фурманку, забраць у воласці школьныя рэчы і параіцца з тамтэйшым настаўнікам.
Ён таксама хацеў запрасіць святара адслужыць малебен перад пачаткам заняткаў. Хоць Лабановіча прызначылі позна, ён лічыў, што больш адкладаць навучанне нельга, інакш не ўдасца выканаць праграму.
Гадзіннік прабіў поўнач. Настаўнік перайшоў у спальню, лёг і працягнуў чытанне кнігі «Зорныя светы і іх насельнікі». Думкі пра бясконцы сусвет зрабілі ў яго вачах Зямлю і чалавечыя клопаты малазначнымі.
Раптам Лабановіч выразна ўявіў уласную смерць і спалохаўся. Ён думаў пра бездапаможнасць людзей перад ёю і пра тое, што ўсё жывое непазбежна памірае.
Яго абурала, што людзі змагаюцца за дробныя правы, але пакорліва прымаюць смерць. Думка пра тое, што ўсе планы і спадзяванні заканчваюцца гібеллю цела, пазбавіла яго спакою.
Каб адцягнуцца, Лабановіч скруціў і закурыў папяросу. Яму крыху палягчэла. Пасля ён паспрабаваў высветліць, чаму падумаў пра смерць, але не знайшоў сувязі паміж гэтай думкай і папярэднімі развагамі.
Настаўнік патушыў лямпу, аднак заснуць не мог. У цемры ён пачуў мыш каля кухонных дзвярэй і ўспомніў дарогу праз балоты, грэблі і лес. Яму прыгадалася павер’е, што думка пра вялікую дарогу прадвяшчае смерць хвораму, але ён палічыў гэта глупствам і павярнуўся на другі бок.
Персанажы
Цытаты
Што ні кажы, а жыццё, ужо само па сабе, ёсць радасць, вялікае шчасце, бясцэнны дар. Ёсць важныя дзве часціны, з якіх складаецца жыццё і яго глыбокі сэнс і хараство — чалавек і прырода.
Бо прырода — найцікавейшая кніга, якая разгорнута прад вачамі кожнага з нас. Чытаць гэту кнігу, умець адгадаць яе мнагалучныя напісы — хіба ж гэта не ёсць шчасце?
І чым больш мысль захоплівалася гэтым чароўным малюнкам і гэтымі незлічонымі светамі, раскіданымі сярод бяздонных багнаў, такіх страшных, такіх павабных, — зямля і чалавек, пагардлівы гаспадар яе, рабіліся ўсё меней і меней значнымі, нікчэмнымі.