У палескай глушы (Колас)/Раздзел 15
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Лабановіч і Турсевіч успаміналі смешныя выпадкі і радаваліся, што правялі дзень у смеху. Лабановіч прыгадаў словы Ніцшэ пра тое, што дзень без смеху прападае дарма.
Турсевіч сур’ёзна адказаў, што ў іх прападае шмат дзён. Ён расказаў пра доўгія восеньскія вечары, калі дождж за акном навяваў незвычайныя думкі і адчуванне нечай нябачнай прысутнасці.
Ён прызнаўся, што прывык да старых бяроз каля сваёй хаты. Калі іх голае голле шумела, яму здавалася, быццам дрэвы смуткуюць і скардзяцца. Лабановіч упершыню заўважыў у сябра такую тонкую чуллівасць.
Сам Лабановіч таксама адчуваў, што прырода можа мець сваё свядомае жыццё. Ён расказаў пра мясціны, да якіх не мог прывыкнуць і якіх, на яго назіранне, пазбягалі нават птушкі.
Разважаючы далей, Лабановіч дапусціў, што пачуццё таямніцы можа быць вынікам напружаных нерваў. Турсевіч запярэчыў: людзі часта прыкрываюць незразумелыя з’явы агульнымі словамі замест таго, каб шукаць іх прычыны.
Турсевіч гаварыў, што ў сям’і старэйшыя нярэдка спыняюць дзіцячыя пытанні, а ў школе несвядомыя настаўнікі душаць думкі, якія выходзяць за межы падручнікаў і іх уласных ведаў. Так людзі прывыкаюць пасіўна прымаць словы за тлумачэнні.
Лабановіч згадзіўся з сябрам і прызнаўся, як важна яму часам сустрэць чалавека, з якім можна шчыра пагаварыць. У адзіноце яго думкі хутка забываліся, а дробныя штодзённыя клопаты выцяснялі ўсё больш вартоўнае.
Адышоўшы ад Цельшына, ён зірнуў на яго збоку і адчуў, што тамтэйшая глуш робіцца яму варожай. Лабановіч сумняваўся, ці хопіць у яго сіл надоўга там застацца, але не сказаў сябру, што гэтае месца дарагое яму праз панну Ядвісю.
Турсевіч зразумеў яго цяжкасці. Ён параўнаў Случчыну з Піншчынай і сказаў, што, хоць іх раздзяляюць толькі каля дваццаці вёрст, прырода і школьныя дзеці там зусім розныя. Палескіх дзяцей ён назваў дзікімі ў параўнанні з больш сардэчнымі случчакамі.
Сябры гаварылі далёка за поўнач, але ўсё роўна не паспелі абмеркаваць усяго, што займала іх на адзіноце. Ужо лежачы ў пасцелі, Лабановіч спытаў Максіма, навошта чалавек жыве. Турсевіч спачатку прызнаўся, што не ведае, і абодва засмяяліся.
Потым Турсевіч сказаў, што чалавек павінен служыць праўдзе, ствараць жыццёвыя вартасці і прыносіць карысць іншым. Лабановіч запярэчыў, што людзі насамрэч шукаюць карыснага і прыемнага для сябе, а нават хрысціянскае адрачэнне ад зямных даброт звязаў з надзеяй на вечнае шчасце.
Турсевіч нагадаў пра людзей, якія цярпелі турмы, высылкі і смерць за ідэі агульнага дабра, і адмовіўся ставіць іх на адну мерку з жулікамі. Лабановіч настойваў, што ва ўсіх адна мэта, хоць шляхі да яе розныя. Сябры не пагадзіліся, а калі пачало развідняцца, вырашылі спаць.
Персанажы
Цытаты
Але можна прывыкнуць не толькі да жывёлы, а і да дрэва, як я, напрыклад, прывык да гэтых старых бяроз, што стаяць на шляху каля хаты.
А між тым усе гэтыя сляпыя агульныя выразы вельмі шкадлівы, бо яны звязваюць уніклівую думку чалавека, заспакойваюць і закалыхваюць яе, як закалыхваюць крыклівае дзіця
А гэты дробны клопат штодзённага жыцця, нецікавага, часта пустога і нікчэмнага, прыніжае цябе, выціскае з цябе ўсё больш вартоўнае.
Ёсць людзі, што жывуць ідэямі агульнага дабра. За свае ідэі яны ідуць у астрогі, на высылкі; за гэтыя ідэі іх крыжавалі, давалі атруту, палілі на кастрах.
Але мы бачым, што жывуць людзі зусім не па гэтым правіле і пляваць яны хочуць на дабро або на нейкую там карыснасць. А справа тут стаіць зусім проста