У палескай глушы (Колас)/Раздзел 16
з цыкла «У палескай глушы»
Кароткі змест раздзела
Шырокі гасцінец з радамі старых бяроз цягнуўся да небасхілу. Думкі пра беларускія шляхі выклікалі ў апавядальніка ўспаміны пра людскую крыўду, няволю і імкненне да лепшай долі.
Турсевіч паказаў свайму сябру Лабановічу краявід з ганка сваёй кватэры. Ён захапляўся прасторам, разнастайнасцю малюнка і бярозамі каля хаты.
Лабановіч згадзіўся з ім і пачаў гаварыць пра тое, што беларусы не заўважаюць прыгажосці свайго краю. У падручніках Беларусь паказвалі беднай заходняй ускраінай Расіі, а людзі прымалі чужыя меркаванні і саромеліся роднага.
Ён абураўся тым, што годнасць беларускага народа прыніжалі, а яго мову высмейвалі. Іншыя народы ганарыліся сваёй прыналежнасцю, тады як беларуская інтэлігенцыя часам адварочвалася нават ад уласных бацькоў.
Лабановіч расказаў пра знаёмага настаўніка, які пры гасцях не прызнаў маці і адправіў яе на кухню. Турсевіч з агідай асудзіў яго ўчынак: баючыся здацца мужыком, той выявіў хамства.
Сябры пайшлі ў бок чыгункі. Па дарозе Турсевіч завёў Лабановіча на старыя могілкі ў ляску на ўзгорку, каб паказаць яму драўляную каплічку.
Каплічка была амаль разбураная: вокны пабіліся, а дах прагніў. Лабановіч зазірнуў унутр і ўбачыў старыя абразы. Незвычайны будынак настолькі яго зацікавіў, што ён захацеў бы намаляваць яго, калі б умеў.
Турсевіч расказаў, як мясцовы паляўнічы забіў ліса, які схаваўся пад алтаром капліцы. Святар падаў на паляўнічага ў суд за абразу святыні. Лабановічу было шкада звярка, які шукаў там паратунку, таму ён не шкадаваў паляўнічага.
Вяртаючыся з могілак, сябры задумаліся. Лабановіч адчуваў неспакой: яму здавалася, што Турсевіч лепш вядзе школу, а наперадзе была разлука і вяртанне ў сваю глуш.
Калі Лабановіч прызнаўся ў сумненнях наконт сваёй працы, Турсевіч яго падбадзёрыў. Ён сказаў, што сябрава зацікаўленасць школай дапаможа ёй не адставаць ад іншых.
Лабановіч прапанаваў пасля заканчэння заняткаў разам пахадзіць па Беларусі, запісаць назіранні і зрабіць здымкі. Ён хацеў наведаць школы, пазнаёміцца з іншымі настаўнікамі і абудзіць у іх цікавасць да краю і пачуццё абавязку перад народам. Турсевіч падтрымаў задуму.
Турсевіч таксама сказаў, што хоча паступіць у інстытут. Лабановіч лічыў, што інстытут ператворыць настаўніка ў чыноўніка, і адчуў непрыязнь да сябра праз іх разыходжанне. Да станцыі яны дайшлі моўчкі, але развіталіся сардэчна: Турсевіч папрасіў не забываць яго, а Лабановіч запрасіў сябра ў госці.
Персанажы
Цытаты
Ці то — няясны адбітак вечнага нездавалення людскога, таемны покліч да шукання іншых форм жыцця, несвядомае імкненне да лепшае долі? Ці то — парыванне душы разбіць нейкія граніцы і вырвацца на бязмежныя прасторы яшчэ нідзе неіснуючай волі?
У нас столькі прыгоства, столькі багацця форм і фарбаў, і край наш вялікі і разнастайны, а мы не бачым, не хочам гэтага бачыць. Аб нашым краі злажыўся погляд як аб краі бедным, заняпалым.
А мы, беларусы, не адважваемся прызнацца ў тым, што мы — беларусы. Бо на галаву беларускага народа, як вядома, многа выліта памыяў, годнасць яго прыніжана і мова яго асмеяна, у яго няма імя, няма твару.
Што я табе хацеў сказаць, — прамовіў Лабановіч, — давай вясною, як скончацца заняткі ў школах, паходзім па Беларусі, азнаёмімся з ёю бліжэй. А свае назіранні запішам, збяром багаты матэрыял.
Гэта тая ж самая казарма-семінарыя, розніца толькі ў тым, што інстытут канчаткова забʼе ўсё яшчэ больш-менш жывое ў нашай душы, чаго не забіла семінарыя, і з настаўніка зробіць сухога кашчэя-чыноўніка.